Әрем ачысы
хикәя
Быел яз иртә килсә дә, май ае булуга карамастан, тышта әле һаман бик җылы гына тугел.. Беркөнне яңгыр яуса, икенче көнгә салкын җил..
Зәлифә энесе Зөлфәтне саклап инде икенче көн өйдә утыра.. Аны да уйнарга алып чыгар иде дә, тик энесенең аягына кияргәсе юк, болай да гел чирләп тора..
Зәлифә тәрәзә янына килеп утыра да тышны күзәтә.. Күрше кызы Зилә аларның өйләрен узып тагын Әлифә янына уйнарга китте.. Моңа аның бик эче поша, тагын таш тибеп "чирта" уйнарлар инде, ә ул тышка да чыга алмыйча өйдә утыра.. Кызның шундый уйларын энесенең шыңшып уянуы бүлде.. “Уф, тагын ашарга сорый инде”, -дип, Зәлифә әнисе калдырган, мичтә пешкән дүрт бәрәңгенең икесен алып өстәл янына килде.. Әнисе бер стакан сөт тә калдырган, монысы инде кубрәге теге «капкорсакка».. Зәлифә аны йотып кына карый .. Эле көн бик озын, Зөлфәт туктаусыз ашарга сорый, елап куркыта. Балаларның әти-әниләре көн буе колхоз эшендә, нәнәләре күрше авылда кызының яңарак туган дүртенче баласын карашырга китте. Җиде яшьлек Зәлифә берүзе көн озынына өч яшьлек туганын карап утыра. Анысы да мыжык:гел карап, ашатып торырга кирәк, уйнарга да чыгалмый!Кайчан нәнәсе кайтыр инде, тизрәк тышка чыгасы килә кызның. Ашарга да такы -токы гына, бәрәңге базда орлыкка дигәне генә калып бара. Икмәк күптән ашаганнары юк аларның. Җир эрегәч нәнәләре бакчадан үткән елдан җирдә туңып калган берничә бәрәңге алып кереп “кәлҗемә” пешереп бирде. Тәмле булмаса да, корсак тутырырга ярап куйды тагын. Бердәнбер кәҗәләре бәрәнләде, аны әниләре берәр стакан гына савып ала. Калганын бәрәннәре имә әле, тик калганы белән алар да туймый инде. Бәхеткә каршы яз җитеп, үлән чыкты.
Тышка чыгалса Зәлифә дә, башка балалар кебек юага, кузгалакка барыр иде, какы да чыгадыр инде.
Энесен ашатып, узе дә пешкән бәрәңге кабыклары белән улән чәе эчеп алгач, кыз өстәлне жыештырып, жир идәнне себереп куйды. Ярлы өй эче ямьләнеп киткән кебек булды. Йорт эчен тәртиптә, чиста тотарга аны нәнәсе өйрәтә. «Эшләвең кеше өчен булса, өйрәнүең узең өчен», ди. Аларның өй эчләрендә ап- ак итеп бурланган зур мич. Аның бер ягыда әти-әнисе йоклый торган, чыбылдык белән уратып алынган сәке. Анда бишек эленеп тора, Зөлфәт һаман шунда йоклый әле. Икенче ягында мич алды. Анда кашыгаяк, ашарга пешерәләр, самовар куялар. Өй уртасында зур агач өстәл тора, тагын бер сәке. Анда нәнәләре белән Зәлифә йоклыйлар. Өйне бар матурлап торганы- стенада әнисенең бирнәгә алып килгән чиккән сөлгеләре, паннолар, мендәр тышлары, суккан чыбылдык һәм сандык. Зәлифә шул чиккәннәргә карап ятарга ярата, андагы һәрбер рәсемне яттан белә. Үзенең дә тизрәк усеп шундый матурлыкны тудырасы килә. Ләкин бер кул белән чигү чигеп утыралмасын да белә, ул тумыштан зәгыйфь булып туган кыз. Аның кулы да, аягы да зәгыйфь, шуңа да иптәшләреннән кыенсына ул. Ирештерүчеләр дә табылып тора
Кич җиткәч әти-әниләре эштән кайтты.
Бик арып кайтса да әниләре башта көлә-көлә балаларын иркәләп сөя, аннан мичне ягып, самовар куеп җибәрә. Зөлфәт көйсезләнеп әнисе артыннан калмыйча йөри, көн буена ул да сагына. Бүген әтиләре хезмәт хакына сорап ярты капчыклап бодай алып кайткан, әнисе кул тегермәнендә шуны тартып өйрә пешерде, барысы да ашап йокларга ятты.
Көз җиткәч Зәлифә укырга барды. Күрше кызлары Зилә белән Әлифә дә беренче класска укырга керделәр. Зилә Әлифә белән утырыр инде, дип Зәлифә бик курыккан иде. Тик укытучы апалары аларны бергә утыртып куйды. Зәлифәнең шатлыгының чиге булмады.
Уку кызга җиңел бирелде, дәресләрен гел тырышып эшләп барды. Укытучы Рәшидә апа да аңа бик ошады. Матур, пөхтә итеп киенгән, чәчен кыска итеп кистергән, сабыр холыклы, гел елмаеп торган апалары Зәлифә өчен искиткеч матур апа иде.
Бәләкәй классларда укыганда ук, ул үскәч Рәшидә апалары кебек укытучы булырга булды. Өйгә кайткач та, Зөлфәт белән нәнәсен, чүпрәктән теккән курчагын утыртып укытучы уйнады. Кайсы чакта иптәш кызлары белән дә уйнадылар, Зәлифә гел укытучы була иде. Ходай зәгыфьлекне бирсә дә, акылны да җәлләмәгән иде аңардан. Бар дәресләрне бик җиңел үзләштерде, гел дәрескә әзерләнеп йөреде. Хәзер Зилә дә күпчелек аларга керә, чөнки Зәлифә аңа да укуда ярдәмләшә.
Тагын көз җитте Зәлифә быел бишенче класска укырга бара. Күрше авылга йөреп укыячак, чөнки узләрендә башлангыч мәктәп кенә.
Әниләре бәби көтә. Инде бәби туарга вакыт да җитеп килә, тик һаман да эшеннән туктамый. Нәнәләре ничә тапкыр әйтте инде:
-Килен җитәр, калхуз эшен син генә бетерә алмассың, эшеңнән тукта!-, дип.
Әниләре һәрвакыттагыча елмаеп:
-Ярар әнкәй, монау таналар бозаулап кына бетсен, вакыт бар бит әле-, ди. Әниләре колхоз сыерларын сава, эштән гел арып, хәлсезләнеп кайтып керә. Кайткач та эш җитәрлек: кер юарга, мал карарга, һәм башка бетмәс-төкәнмәс авыл мәшәкате. Зәлифә белән нәнәсе булышып торсалар да, әниләре тик тормый, гел эш табып тора.
Беркөнне шулай Зифа эштән соң мич алданда коймак пешереп алырга булды. Таба белән коймакны мичкә тыкты гына, эчендә нидер өзелгәндәй булды. Бил турысы да эләктереп алды. Көчкә коймакны пешереп бетеп, өстәлгә куйгач гына, сәкегә барып ятты. Авырту түзә алмаслык булып көчәйгәч кайнанасына:
-Әнкәй, башланды ахыры, Кифая апаны алып кил инде зинһар, -диде ыңгырашып.
-Ярар, ярар кызым, хәзер йөгерәм. Күпме әйттем, тыңламадың бит. Инде калганы хәерлегә булсын, ходаем, -дип, җиңелчә генә киленен шелтәләп, яшьләрчә тиз булырга тырышып чыгып китте. Озакламый ике карчык бер -бер артлы хәлдән таеп килеп тә керделәр. Зәлифә әнисе яныннан китмәде, Зөлфәт белән әтисен чыгарып җибәрделәр.
Зифа баштагы ике баласын бик интекмичә тапса да, бу юлы ничә сәгатьләр җафаланып та, бала туарга ашыкмады. Хәттә ярты авылның кендек әбисе булган Кифая карчык та нишләргә белмәде.. Икенче көнне таң аткач та Мәликә әби улын чакырып китереп:
-Балам, киленнең хәле авыр, ничек булса да духтырны алып килергә кирәк. Үзең ат белән алып барып җитәлмәссең. Бала һаман туалмый. Кифая нишләргә белми, бала аркылы килгән ахрысы, -диде. Назыйф да төн буе керфек какмаган, бөтенләй югалып калган иде. Тиз генә өстенә киенеп фермага йөгерде. Иң шәп атны җигеп алып, егерме биш чакрымда булган район больницасына чапты. Председательдән дә сорап тормады, алдын -артын уйлап торырга вакыты да булмады. Ул әйләнеп кайтканчы тагын дүрт-биш сәгать вакыт үтте, бала һаман туарга ашыкмады.
Назыйф бер яшь кенә марҗа акушерка алып килгән иде. Ул кан эчендә яткан хатынны карагач та:
-Нигә башта ук алып килмәдегез, хатыныгызны харап иткәнсез бит!, -дип ачуланып, су җылытырга кушты.
Үзе ярдәм итәргә тотынды. Хәтсез генә вакыттан соң үле бала туды. Зифа бөтенләй хәлсезләнгән, хәлдән тайган иде. Шулай булса да бар көчен җыеп балаларын чакырырга кушты. Алар күңелсез генә әниләре янына килделәр. Әниләре иреннәрен чак кыймылдатып :
-Балалар, барысы да әйбәт булыр, курыкмагыз, гафу итегез мине. Бәхетле булыгыз..., -диде дә күзләрен йомды. Зәлифә кычкырып елап әнисен кочаклап алды, кан эчендә яткан әнисенең канына буялып бетте. Зөлфәт ныклап нинди бәхетсезлек килгәнен аңлап бетермәде, әнисе йоклап кына ятадыр кебек иде малайга. Нигә теге яңа туган бәби дә һаман уянмый икән?Нигә аны башыннан ук каплап куйганнар?Тончыга бит дип уйлап өлгермәде, нәнәсе елый- елый баланы әнисе янына китереп салды. Әнисенең дә битен каплап куйдылар.
-Капламагыз, әни тын ала алмый бит!, -дип кычкырып әнисенең өстенә капланды. Шуннан Кифая әби аны юатып, көйләп үзләренә алып китте. Өй эчен караңгы бәхетсезлек каплап алды. Зәлифәгә дә Зиләләргә керергә кушсалар да, ул әнисе яныннан китмәде, елап шешенеп бетте. Икенче көнне әнисен юып, тәрбияләп бала белән икесен бер кабергә җирләделәр.
Әнисен югалткач Зәлифә берничә көн тәне кызып чирләп ятты, саташып туктаусыз әнисен чакырды. Нәнәсе гел янында булды, ничек терелтергә белмәде. Кифая карчык килеп өшкереп тә карады, файдасы тимәде. Әрем кайнатып суын да алып килеп эчерде. Шуннан нәнәсе:”Кит, эчермә. Балага әрем суы эчерсәң, язмышы әрем кебек ачы була диләр”, -дип башка эчертмәде.
Ун көн дигәндә генә кыз торып утырды һәм ашарга сорады. Мәликә әбинең шатлыктан күзләре яшьләнде, инде бу бала да ташлап китә дип бик кайгырган иде ул. Җитмәсә кайгыдан Назыйф эчә башлады, әнисе әйтә башласа:
-Нишлим соң әнкәй, йөрәгем яна бит, ничекләр яшим икән Зифасыз?-, дип елап та ала. Эшкә дә чыкмыйча ике атналап эчте. Бригадир килеп:
-Эштән чыгарам, гаиләң ачтан үлә бит, атларны карарга кеше кирәк !, - дип тиргәгәч, чак туктады. Бик авыр булса да. артабан яшәргә кирәк иде.
Зәлифә дә терелеп мәктәпкә йөри башлады.
Зөлфәт үз авылларында өченче класста укый, аны Рәшидә апалары укыта. Беркөнне шулай кичкә табан балалар дәрес әзерләп утырганда Рәшидә килеп керде. Йорт эченә кояш килеп кердемени, яктырып китте. Зәлифәнең җылы теләгән күңеле апаларын кочаклап аласы килсә дә, ул оялып кына:
-Исәнмесез, -диде.
-Исәнме Зәлифә, укып буламы?Укып беткәч кем булырга уйлыйсың, син бит яхшы укыйсың. Сигезенчене беткәч, педагогия училищесына керергә кирәк сиңа акыллым, син бик белемле укытучы булачаксың. Тырышып укысаң, синнән була ул, мин үзем әзерләнергә ярдәм итермен, -диде. Аннан нәнәсе белән Зөлфәтнең укуы турында сөйләштеләр. Малай апасы кебек укуга бик тырышып бармый, күбрәк урам чабарга ярата. Укытучы сак кына, болай да әнисез калып күңелсезләнеп утырган балаларның күңелләрен рәнҗетмәскә тырышып, Зәлифәгә туганына укуда ярдәм итешергә кушты. Гел шат күңелле, елмаеп торган апалары бүген нигәдер күңелсез кебек тоелды кызга.
Шул көннән башлап Зәлифәгә канат куйдылармени!Ул укытучы булачак!
Кыз тагын да тырышыбрак укый башлады. Өстәмә китаплар алып, кичләр буе шуларны укыды. Укытучылары да гел мактап тордылар тырыш кызны, иптәшләренә өлге итеп куйдылар.
Әниләре вафат булуга ел чамасы үткәч, Назыйф өйләнергә булды. Курше авылдан ире суга батып үлгән, биш яшьләр чамасы кызы булган бер тол хатынны алып кайтты ул. Мәликә апа: «Кая ашыгасың, балаларың бар, киленнең улуенә яңа бит!», диюенә колак та салмады. Эчеп йөрегәндә, самогон эзләп нишләптер шул хатында берничә мәртәбә куна калган иде, хәзер тегесе синнән бала көтәм ди. Назыйф, бөтенләй җаны тартмаса да, өйләнергә мәҗбүр булды. Гөлбикә янына Назыйф кына түгел, башка ир- атның да эз суытмаганын белсә дә, нишләсен инде, бала синнән дигәч. Ул Зифасын гына ярата, аңа башка беркем дә кирәкми, тик туачак бала хакына гына...
Яшь хатын килү белән үзенең кагыйдәләрен кертә башлады. Ияртеп килгән кызы да әнисе кебек холыксыз, үпкәчел, гел юк-барны әнисенә эләкләп торган бала иде. Зөлфәт аны баштан ук яратмады.
Ул бөтенләй аңа якын килмәсә дә, тегесе: «Малай миңа сукты, ирештерде», дип әнисегә эләкләп торды. Гөлбикә Назыйфка әйтеп, малаеңны тый дип, гел балаларына каршы котыртты. Кайнанасын да беренче көннән үк санга сукмады. Назыйфка гел “әниең”дисә, узенә беркем дә димәде. Хәзер Мәликә әби күпчелек кызына, яисә шушы авылда яшәгән олы малаена китеп яши башлады. Аның килүен кайда да шатланып каршы алдылар, тик ул оныкларын җәлләп монда кайта иде.
Филиза Гильманова
Присоединяйтесь к ОК, чтобы подписаться на группу и комментировать публикации.
Комментарии 8