2-бөлүм.
Эрлан сабактан чыккан соң, эми эмне кылам, акчаны кайдан табам? Козуну сатып алган кишиге кайра барамбы? Түбү жок ойго чөмүлгөн Эрлан жанына келген Жамиланы дагы байкаган жок. Качан гана Жамила:
— Эмне мынча ойлонуп? Завуч эже эмнеге чакырыптыр? — деп сурап, суроосуна жооп күттү. Жайдары жүз менен караган Эрланга бул көрүнүш жага түштү да:
— Жөн эле. Мен сага берген белекти эжеге ким жеткизип барган? Кызык, эч ким деле көргөн эмес эле го?
Жамиланын өңү бузулуп:
— Анын ага эмне тиешеси бар экен. Майда-баратка эле кирише берет ушунтип. Негизи эле аял кишинин чоң болгону курусун, — деп Жамила бир топ сөздүн башын айтып жиберди. Эрлан кабагын түйгөн тейде:
— Жамила сен билесиңби? Экөөбүз тууган болгонубуз менен мен сени абдан жакшы көрөм. Сен жүргөн жердин баары мага кооз көрүнөт. Канчалык бул ойду ойлобоюн деген менен ага менин күчүм жетпеди, — деп негизги сөздүн учун чыгарды. Жамила ушул сөз айтыларын күткөн. Бирок, сыр алдырбай, ичке жагымдуу үнү менен:
— Эрлан, өзүң ойлончу. Тууган болсок ата-энелерибиз, туугандарыбыз укса эмне дейт. Болду мындан кийин бул темада сүйлөшкөндү токтотолу. Эч адам укпасын, — деп, талап койгон болду. Эрлан башын ийкеп:
— Ооба, сен туура айттың. Бирок, сезим күчү баарын жеңип кетет го. Бул күчтү жеңүү кимдин колунан келет. Билбейм Жамила, мен дагы аракет кылып көрөйүн, — деди.
Жамила ушул саам Эрланга жал ооруган көз караш менен карап:
— Башка кыздар менен мамиле түзүп көрбөйсүңбү? Азыр балалык сезимди жеңсе болот, — деп сүйлөп келатканда алдыларынан чыккан аскерден келген эки жигит чыкты да, бири Эрланды өзүнө чакырып, бири Жамилага жакындады. Эрлан дароо түшүндү. Экөөнүн бири Жамиланы жакшы көрөрүн. Ичинен билгизбей кызганып, өзүн чакырган балага кол сунду, салам берген түр көргөзүп. Алмаз, Эрландын колун кыса кармап:
— Эки жашка тоскоол болбойлу. Сүйлөшүп алышсын, — деди. Эрлан бул сөздү укканда өзүн араң гана кармап, бирок үн дебестен Алмазды жаман көзү менен карап койду.
Жамилага кызганычы күч Эрлан көпкө чыдап тура албады. Анткени, Темирбек анын жолун тороп, бир топко кыйнады. «Кечинде жолугалы. Сен мага жагып калдың» деген сымал сөздөрдү айтып. Бул айтылган сөздөр Эрланга даана эле угулуп турду. Бир убакта чыдамы кеткен Эрлан:
— Темирбек байке, болду эми. Бизди жолдон калтырып эмне мынча кыйнайсыз. Сизге көңүлү жок болгондон кийин жабышпаңыз, — деп айтып жибергенин өзү дагы билбей калды. Темирбек ачуусу келгенин билгизбегенге аракет кылып:
— Эрлан, кой анча катуу кетпе. Таэжеңди катуу кызгандың го? Мырза катуу кетсем айып этпе, — деп жоошута сүйлөдү. Эрлан өзүн-өзү кармап:
— Анан силердики туурабы, жаш кызды уялтып. Ар нерсенин чеги менен болуш керек да, — деди.
Темирбектин «таяжеңди катуу кызгандың го?» деген сөзүн жүрөгүнө терең кабыл алып, кабагы саал чөгө түштү. Бул ыңгайдан пайдаланып Жамила алардын жанынан узап кетти. Артынан жете келген Эрлан көңүлү суз:
— Кызык, өздөрү армиядан келип алышып, кенедей кызга асылышат. Өз теңдери менен болбойбу? — деп наалый сүйлөдү да, Жамилага кайрылды.
— Сага эмнеге балдар көп тийишет? — деп. Эрлан суроону берип алып, өзү уялып кетти. Жамила аста жылмайып:
— Аны өзүм дагы билбейм. Балким узун чачыма кызыгышаар. «Кыздын көркү — чачы менен» деп айтылган сөз бар эмеспи, — деп жооткото сүйлөдү. Эрлан бир топ жерге чейин узатып барып изине кайтты да, дароо завучтун сөзүн эстеп, дүйнө тар болуп, өзүн абдан алсыз сезилип кетти. «Эми кайдан табам? Кап, ушул уурулук ишке барбай эле койсом эмне?» деп өкүнүп да алды.
Ал күнү Эрлан убаданы аткара алган жок. Ошол себеп менен эртеси сабакка барбай, таң эрте тоону көздөй бет алды. Барып атасына ачык айтып, акча албаса башка эч аргасы калбай калды. Барганда эле ойлогон ою ишке ашып кетсе анда жакшы болбойбу. Сабактан качып, айылга батпай сарайга барган менен атасына эч сөз айта албай, кечке кыйналды. Акыры тобокелге салып, кечинде атасынын бир козусун уурдап келип, Гүлүмкан эненин козусун сатып алган адамга келип, болгон ишти түшүндүрүп айтып, козуну айырбаштады да түнү менен уурдалган козуну кайра Гүлүмкан эненин короосуна жеткизип, аттын башын сарайды көздөй бурду. Түн ортосунда жан адамга көрүнбөй сарайга келип, атты отко койгон соң, эч нерсе билбегендей ордуна келип жатып калды. Бул жасаган ишине өзү дагы ыраазы боло, түнү тынч уктады. Билсе дагы атам сотко бербейт деп ойлогон Эрлан, уйкудан ойгонгондо, алгач эле атасынын кабагын карады. Козунун уурдалганын билбеген атасы эмне кылмак эле, күндөгүдөй иш менен алек болуп, уулунун абалына көңүл дагы бурган жок. Эрлан эртең мененки тамакты ичип алып, эч шашылбай жолго чыкты да, жакага түшүп келип түз эле завучтун үйүн көздөй бет алды. Бирок, завуч үйүндө жок болучу. Убакыт өткөн сайын Эрланда жан жок, кылыгым элге билинбесе экен деп.
Гүлүмкан эже эртең менен эрте туруп кароосунан кирип эле жоголгон козуну көрүп, таң калып калды. Эки жакта элеңдей карап, кайсы убакта алып келди козуну деп ишене бербей кароону айлана карап жатканда, сабакка бараткан завуч Замира Алиева кайрылып калды:
— Эмне болду, сизге? — деп.
Гүлүмкан эне жылмайып:
— Козум табылды. Түндө короого алып келип таштап кетиптир уурулар, — деп сүйүнгөнүнөн бети албырып, тили тилине тийбей сүйлөп жатты. Завуч ичинен Эрландын бул жоругуна ыраазы болгону менен өзүн-зү күнөөлөп алды.
Анткени Эрлан жөнүндө оозунан чыгып кеткен эле да. Замира Алиевна, Гүлүмкан эненин сөзүн эптеп аягына чейин угуп:
— Кечирип коюңуз, мен шашып аттым эле. Сабактан кечигип атам. Ырас козуңуз табылганы жакшы болгон турбайбы, — деп кадамын тез-тез шилтеп, жолун улап баратып, өзүнүн сыр ката албас мүнөзүнө нааразы боло «кап, эми мен Эрланга уят болгон экенмин. Кайдан дагы директорго айттым эле. Эми ага эмне деп айтам. Бир-эки күн чыдай турсам эмне? Эл укса эмне дейт. Ушул жашка келгени убадага туруп келдим эле, бул жолу эмне болдум. Кап, бекер иш болду» деп өз ою менен алек болуп атып, мектепке кантип келгенин билбей калды. Астананы аттап эле, өзүнүн бөлмөсүнүн эшигин ачып, сумкасын үстөлдүн үстүнө коюп, дароо эле директордун бөлмөсүнө эшик чертип кирип:
— Нурболот Салимович, кандай эс алдыңыз? — деп алгач салам берип, анан ыгын келтирип:
— Кечээ мен сизге туура эмес сөз айтып коюптурмун. Ал үчүн кечирим сурайм. Көрсө Гүлүмкан эненин козусун Элебесов албаптыр. Бүгүн эртең менен Гүлүмкан эжеге жолуксам, козусу табылыптыр. Бекер жерден эле Элебесовду күнөөлөп жатыппыз, — деп актанган түр көргөзө сүйлөдү. Нурболот Салимович кабагы ачыла:
— Ойлодум да. Мектеп окуучусу бул ишке барбайт деп. Силер аялдар болжолдоп эле бир нерсени айта бересиңер, чын-бышыгын билбей туруп. Ырас болуптур анын козусунун табылганы, — деп терезе жакты карап койду да:
— Бүгүн Элебесовдун атасын чакыртайын деп аттым эле. Уят болмок экенбиз.
-Ырас эрте айтканың жакшы болбодубу, — деп завучту кете бер бошсуң дегендей каш серпип койду. Бирок, директор дагы эки-үч кишиге айтып, Эрлан жөнүндө сурамжылап жиберген эле. Завучтун сөзгө турбаганынын айынан Эрлан жөнүндө сөз эбак эле айыл ичине тарап, мектеп бүт уккан болучу. «Шамал болбосо, чөптүн башы кайдан кыймылдасын» демекчи, сөздүн аныгын билиш үчүн Жамила, Эрландын өзүнө жолугууну чыдамы кете күтүп аткан эле. Эч жаман ой көңүлүндө жок, мектепке келип эле эң алгач өзүнүн уурулук жоругу боюнча Айбек аттуу баладан угуп, канчалык өзүн жаман сезсе дагы, сыр бербей:
— Койчу, каяктагы сөздү айтасың да. Ким айтты сага мени ууру деп, — деген таисте Айбекти карады.
Айбек абалынан жазбай:
— Бүт мектеп билет, Гүлүмкан эненин козусун уурдаганыңды. Керек болсо ал акчага эмне алганың дагы бизге маалым.
Бул сөздү укканда Эрлан өзүн өзү кармана албай, ачууга алдырып жиберди.
— Эмне алыптырмын, оозуңарга алыңар келбей эле айта бересиңерби. Гүлүмкан эненин козусу табылганы качан, ишенбесең, бар өзүнөн барып сура! — деп Эрлан ичтеги бугун чыгара кыйкырып сүйлөп көзүн чакчайтып Айбекти жеп жиберчүдөй карады. Аңгыча экөөнүн жанына келип калган завуч:
— Силерге эмне болду? Баскыла, менин бөлмөмө киргилечи, ал жактан сүйлөшөлү, — деп. Сөз учугун угуп калгандыктан, ушул жолду тандап алган Замира Алиевна экөөнү өзүнүн бөлмөсүнө алып кирип, Эрландын алдына күнөөлү болуп калганын көз карашынан билгизип алгач Айбекти сөзгө тартты.
— Сага ким айтты, Эрлан Гүлүмкан эненин козусун уурдады деп. Чын-бышыгын билбей эле сүйлөй бересиңби?
Айбек мукактанып:
— Билбейм, баары эле айтып жатышат го? — деп күнөөлүү кишидей башын жерге салды. Завуч үнүн өктөм чыгарып:
— Баары болгондо ким? Бирөөнүн атын айтчы! — деди.
Айбек мукактанып күнөөлүү кишидей болуп оозуна сөз кирбей туруп калды эле, завуч:
— Жаман аялдардай болуп сөз ташыган эркек балага жарашпайт. Эрлан эч кандай уурулук кылган эмес. Антип сен чын-бышыгын билбей туруп сөз ташыганыңды токтот. Бар эми сабакка киргиле, — деди да өзүнүн иши менен алек болуп үстөлдөгү кагазга үңүлгөн болду.
Жаз мезгилинин сыдырым соккон жели жүздү аймалап, жаңы жарылган шыбактын жыты мурундун каңылжарын жарат. Көк кубалаган кой бир жерге токтобой кырдан кырды ашып, курсак тойгузуунун камында. Жамила карагер аттын үстүндө алыскы тоолорго дүрбү салып, жакын жерде ит-куш жокпу деген таисте бир топко дүрбүдөн көзүн албады.
Күн төбөгө келген кезде, койлорду сууга түшүрүп, эми гана жаны тынч алып аттан түштү да, жылжып аккан булакка жүз чайып, көрпөчөнү алып келип жерге жая салды да, көчүк басып олтуруп өткөндү эстегенге өттү.
Жамила мектепти бүткөнү эл сыяктуу шаарга барган жок. Башкармага кирип бир короо кой сураганда, айыл башкармасы таң калганын жашыра албай:
— Кызым, сени мугалимдер макташпады беле, жакшы окуйт деп. Эмне окууга тапшырбайсыңбы? — дегенде, Жамила эч тартынбай:
— «Ар бир кесип ардактуу» демекчи, менин сүйгөн кесибим мал багуу. Кичинемден мал менен өстүм. Малга көнүп дагы калдым, — деп бир багытта сөз козгоп, өзүнүн оюн кенен түшүндүрүп бергенде, башкарма Кемел Казиев Жамилага ыраазы боло:
— Азаматсың, Жамила. Сага бербеген койду кимге берем. Бирок кыркын болуп, козуларды бөлгөнгө чейин күтүүгө туура келет.
Жамила жылуу жүз менен жагымдуу жылмайып:
— Мен ага чейин күтө турам. Эң негизгиси эсиңизден чыкпаса болду, — деп изине кайткан.
Быйыл Жамиланын чабандык кесипти аркалаганына дээрлик эки жыл болду. Эки жыл ичинде эмне деген гана окуялар болуп өтпөдү. Жамила сууга түшкөн койлордун алды жуушаганы жай алганда, баягы Эрландын жоругун эстеп мыйыгынан күлгөн болду.
Эрлан менен Айбек завучтун бөлмөсүнөн чыккан соң, ээрчише басып класска киришкенде сабак башталып калган болучу. Математикада сабак берген эжей:
— Бол тез киргиле, — деп тапшырманы сураганга өттү.
Эрлан өзүнүн ордуна олтуруп атып, Жамиланы карады да, көз карашынан дароо бир нерсени байкады. Ооба,ошондо Эрланга Жамила «уурулук жол менен берген белегиңе ыраазымын» деген мааниде карагандай сезилди. Жеке эле Жамила эмес бүт классташтары «сен уурусуң» деген мааниде карап жаткандай сезилди.
Эрландын ою бузулуп, кабагы салыңкы өз ою менен алек болуп олтурду. Качан гана мугалим эжей:
— Элебесов кечээки берилген тапшырманы аткардыңбы? — дегенде гана Эрландын ойдон алаксып ордунан туруп:
— Эжей, кечээ мен сабакка келген эмес элем. Ошол себептен тапшырманы аткара алганым жок, — деди.
Эжей:
— Бул эми кичине класстын окуучуларынын шылтоосу эмеспи. Деги качан бул шылтоону айтканды токтотосуңар, — деп нааразы боло Эрланга олтур деп белги берди.
Биринчи сабак бүтүп, танаписке чыкканда Жамила көңүлү суз олтурган Эрландын жанына келип:
— Сага эмне болду? Бирөө капа кылдыбы? — деп жан тарта суроо берди, Эрлан көңүлсүз:
— Жамила билесиңби, баары сага тийиштүү. Сен жөнүндө ойлоно берип, жинди болуп кетем го. Жамилага бул айтылган сөз эч деле таасир берген жок.
Анткени, бул сөздү жеке эле Эрлан эмес, көп эле балдар айткан. Жамила ээндиктен пайдаланып:
— Эрлан, сен ачыгын айтчы. Азыр экөөбүз элебиз го. Тиги Гүлүмкан эненин козусун сен уурдадың беле? Эмнегедир бул жөнүндө сөз тарап кетиптир го? — деди.
Эрлан жарасын чукутуп алгансып чочуп кетти да:
— Сага аны ким айтты? Баары калп. Гүлүмкан эненин жоголгон козусу табылган турбайбы, — деп өзүн актоонун үстүндө болду. Жамила ишене бербей:
— Качан козусу табылыптыр? Аны сага ким айтты? — деди Эрлан калыбынан
жазбай.
— Завуч айтты, — деп ишенимдүү жооп берди да, завучтун сөзгө турбаганына нааразы боло:
— Жамила, сага ким айтты? Мени ууру, козу уурдаптыр деп. Билбейм, Айбектен угуптур тиги Айнура. Ал турсун ал козуну мага белек алуу үчүн уурдаганыңды дагы кеп кылышууда. Чын эле сен мага берген белекти кайсы акчага алдың? Сен берген белек мага абдан жакты, — деп дагы чучукка тийген суроо берди.
Эрлан мукактанып:
— Эсенбек байкемден карыз акча алгам. Тең акча өзүмдө бар болучу, — деп калпты каратып туруп айтты да, дагы кандай сурооң бар дегенсип карап калды.
Аңгыча айылдын участковый милициясы сырттан кирип келип:
— Эрлан, жүрү мени менен барасың, — деди. Бул байкоосуз келген милицияны көргөндө, Эрландын жүрөгү түшүп, өңү купкуу болуп кетти.
Милициянын келгени, класстагы балдар-кыздарды айраң таң калтырып, Эрландын уурулук кылганы анык экенинен белги бергенсиди. Башын жерге салып, класстан чыгып бараткан Эрландан өңү кыпкызыл болуп, уялганы билинип турду. Буту тушалып калгансып каалгага жетмеги тозоктун тозогу болду. Эптеп сыртка чыгып кетсе эле бир балекеттен кутулчудай сезилип, милиция берген суроого дагы жооп бербей, үнсүз астананы аттап, эшикти сыртынан жапканда гана оор үшкүрүнүп, жеңилдей түштү. Ошондогу Эрландын абалын сүрөттөп жазганга сөз жетпейт го чиркин. «Уят өлүмдөн катуу» демекчи, уялганы бир тең, ууру деген атка конгону бир тең болуп, милицияны ээрчип келатып, Эрлан качып кетүүнү ойлоду. Бирок, бул оюнан тез кайтып, завучтун бөлмөсүнө киргенде гана өзүн жеңил сезип, бүт кыйынчылык арта калгандай сезилди. Күнөөлүү кишидей көз караш менен караган завуч Замира Алиевна Эрланды тике карай албай, көзүн ала качып:
— Эрлан, сен эч нерседен коркпо, болгонун болгондой айтып бер. Бирок, мындан кийин мындай ишке барба, — деп жай сөз менен түшүндүрдү.
Завучтун өтүнүчү менен Эрлан сөздү баштады:
— Баарына сүйүү күнөөлүү, — деп болгон окуяны баштан-аяк айтып берип кечирим сурады да, бөлмөдөн чыкты.Эрландын козу уурдаган окуясы бир айга чукул кеп болуп, акыры ата-энесине дагы угулду. Бирок, эч моюн бербеген Эрлан эң негизгиси сүйүүнү туу тутуп, баарына кайыл болду. Ал эми Жамила башында уялганы менен убакыттын өтүшү менен айтылган сөздөр кулагына жат сезилип калды. Таеже, жээндин ортосундагы сөз дале жашай берет беле ким билет, эгер Эрлан шаарга окуганы кетпегенде. Өткөндү эстеп мыйыгынан күлүп Жамила суу жээктеп ылдый басты. Төбөдөн тийген күндүн ысыгына туруштук бербеген жумурткадай болгон ак койлор көлөкө издешип, биринен бири орун талашып, баш каткандай жай издөө менен алек. Жамила кеминде бир саатка чукул убакыт суу жээктей басып, эң алгач Эрлан менен өбүшкөнүн эстеп, дагы мыйыгынан жылмайып алды.
Ошол козу уурдап уурулугу билинип калган Эрлан эч чөкпөй кайра кайраттанганы Жамиланын жүрөгүн жибитти. Сабакка даярданып жаткан Жамила, Эрландын кирип келгенин алгач сезген жок. Качан гана Эрлан:
— Ии, илимпоз болчудай эле окуу менен алек болуп жатасыңбы? — дегенде гана Жамила чочуп кетип:
— Ой, качан келип калдың? — деп жагымдуу жылмайды. Бул убакта күн кечтеп, көз байланып калган эле.
Бир сааттан ашык сүйлөшкөн экөө сыртка чыкканда Эрлан өзүнүн өктөмдүгүн көргөзүп:
— Жамила, сен деп жүрүп эч нерсеге көңүл жок. Бир гана сен үчүн жашап жүргөндөймүн,- деп кулакка жагымдуу сөздөрдү айтып, Жамиланын ичке белинен кармап, бетинен сыпаа өпкөндө, эркектин жылуу мамилесине мас болгон Жамила өзүн кармана албай, аппак колдорун Эрландын моюнуна артты. Ушул эле жетпей турган белем эриндер бири-бирине чапталышып, таттуу мүнөттөр билинбей өтүп жатты. Биринчи жолку өбүшү экөөнүн тең аң-сезимин ээлеп, көздөрү тумандап барып токтоду. Дагы жакшы, эгер андан ары тереңдеп кетсе, анда эмне болмок. Алгач Жамила боюн түздөп, Эрландын тулку боюн өзүнөн алыстата алсыз түрттү. Эх, ошондогу ширин өбүшүү экөөнүн тең эсинен кеткис болду го. Өзгөчө Эрлан балга конгон аарыдай Жамиланын каршы болгонуна бир топко чейин ээ бербей алкымынан өпкүлөп, денесине бекем кысып, бул дүйнөнү унутуп койгондой абалда болду. Эрландын бул кылыгы Жамилага жагып турду, бирок өзүнүн келечегинен коркуп, сезимге алдырбастын амалын ойлоду. Жарым саатка чукул өбүшүнүн аягы эмне менен бүтмөк ким билет, эгер жакын жерден табыш чыкпаганда. Өбүшүп беттер ачылып калган эки жаш кечкисин жолугуп жүрүштү. Бирок, аскерден келген балдар көбүрөөк тоскоол болду. Ансайын Эрландын кызгануусу күч алып, Жамиланын тымызын кайтарганга өттү. Анткени менен чоң балдар бат эле Эрландын эсебин таап, айылдын четине чыгарып, өздөрүнчө сүйлөшкөндөн кийин Эрлан ызасын ичине катып, өзүн алаксытуу менен алек болуп, алиги кыз талашкан балдарга көрүнүүнү алдыга максат кылды.
Жамила өткөндү эстеп олтуруп, канча убакыт өткөнүн дагы билбей калды. Өзгөчө талаада жалгыз мал кайтарганда убакыттын өтүшү азап эмеспи. Бирок, мал артынан жүргөнгө көнгөн Жамила өз ишине так. Башкармага дагы отчёт бергенде Жамиланын короосунан чыгым аз экенин билгенден бери, көңүлү жайында. Башында көп ишенген эмес эле, Жамиланын өз алдынча мал багып кетээрине. Ошол жылы күзүндө козулар бөлүнгөн кезде, бир кырка эркек козуларды бөлдүрүп берген. Анткени, ноябрь айында бул козулар этке төгүлмөк.
Жамила эч жаман ой ойлобой өзүнө бөлүнгөн малды санап алып, чоң жоопкерчиликти моюнга алганына ыраазы болуп, жолуна түшкөн. Башкарма Жамиланы узата карап, канчалык ишенбей турса дагы сыр бербей тилегин айтып кала берген болучу.
Мына андан бери бир калыпта өткөн убакыт эки жылды койнуна алып, Жамиланы бир топ такшалтты. Иш дегенде ичкен ашын жерге коё койгон Жамила эл оозуна тез алынып, кадыры өстү. Жамила күндүн илеби кайтканга чейин суу жээктеп басып жүрүп, карагандынын арасына кирип, кайра чыга албай калган койду көзү чалды да, дароо ал жакты көздөй кадамын тездете басып барып, койду шыйрагынан тартып чыгып, жүнүнө жабышкан тикенектерди тазалап, коё берди. Кой бир чоң азаптан кутулгансып маарап, маңдайкы тоонун бетине жайылган койлорго барып кошулду. Жамила бул жасаган ишине ыраазы боло тушалып турган атын көздөй басканда, карагер атын тердете Мирлан келип калды.
Айтмакчы, Мирлан Эрландын бир тууган агасы. Аскерден келгенине болгону эки айга кадам таштады. Алыскы Россиянын Новгород шаарында кызматын өтөп, чачты суулап тарап турган учуру. Тактап айтканда, сыны бузула элек кези. Ооба, ал кезде аскерден келген балдардын кеминде алты ай шымынын кыры кетпей, аскердик тартиптен алыстабаган адаттары бар эмес беле. Мирлан дагы чачын кыска кестирип, орус тилин чалып сүйлөп, маданияттуулукту сактап, Жамилага сылык учурашып:
— Жамила, эринген жоксуңбу? Түшкү тамакка келет десем келбедиң го? — деп суроо бергенче аттан секирип түштү. Жамила болор-болбос жылмайып:
— Курсак деле ачкан жок, — деп ичке жагымдуу үнү менен жооп берди да, анын келгенин жактыра берген жок.
Мирлан аскерге жаңы кеткенде Жамила али мектепте окуучу. Бирок, анын өзүнө карата оюн кечээ жакында гана билди. Эгер Мирлан өзү айтпаса, Жамила Мирланга көңүл деле бурмак эмес. Жаңы эле кичүү жээни Эрландын уйгактай жабышкан мамилесинен кутулганда. Эми анын агасынын сөз айта баштаганы Жамилага оор эле тийди. Жок эле дегенде ата-энелери тууган болбосо болбойт беле. Эл укса эмне дейт. Бир жээнинен кутулса, эми экинчи жээни бура бастырбай демиткени түшүнгөн адамга оор эле тиет. Жамила эмне максат менен келдиң дегенсип, карап койду. Мирлан өзүн ыңгайсыз сезип.
— Жөн эле. Эрингенимден сага жардам берип, кой тосушайын деген ойдо ат бастырып чыктым, — деп азыраак сүрдөгөнүн билгизип койду. Эгер Мирлан өзүнүн сезимин билгизбегенде, мындай ыңгайсыз абалда калбайт болучу. Анда экөө таэже-жээндей тамашалашып өздөрүн кыйла эркин сезишет беле, ким билет. Эрланга караганда Мирлан алгачкы убактарда эле оюн ачык айтып, Жамиланын көңүлүн кайт кылып, өзүнүн жагымсыз жактарын билгизип алып, эми өзүн көргөзө албай жүргөн учуру. Жамила, Мирлан сөзүнүн аягына чыкканда оюн ачык айтты. Бирок, Мирландын көңүлү калбагандай кылып.
— Мирлан сен туура түшүн…
Экөөбүздүн ата-энелерибиз тууган болсо. Анан биз минтип жолугушуп жүргөнүбүз уят иш. Андан көрө кеп болбой, тайэже-жээн бойдон калганыбыз эле оң. Өзүң эл жер көрүп, акыл токтолуп калдың. Эки жыл чет элде жүргөндүн өзү эле эмне деген эмгек. Эгер туура түшүнсөң бул сөз ушул эле жерде калсын. Эл укса эмне дейт?
Мирлан бул айтылган сөздөргө көп көңүлүн бургусу келбей, Жамиля сөзүнүн аягына чыкканда:
-Жамиля, ишенесиңби. Мен баарын ойлодум. Акыры жүрөккө тынчтык бербеген сүйүү сезимине күчүм жетпеген соң гана ачыкка чыгып, сага айтып олтурам. Билесиңби, уккандырсың, Олжобай менен Кишимжан жөнүндө. Алар деле экөөбүздөй тайэже-жээн болгон. Бирок, сүйүүнү бийик сактагандыктан ысымдары тарыхта калып, али күнчө эл оозунда айтылып жүрөт го. Биздин сүйүүбүз көп болсо, биздин айылдын элинде кеп болот. Бара-бара убакыттын өтүшү менен унутулуп, жашообуз өз нугуна түшөт. Эң негизгиси сен менин көңүлүмдү кайт кыла көрбө. Ишенесиңби сен дегенде мен баарына кайылмын. Бүт дитимди, эркимди бир гана сен бийлеп алдың. Сен жөнүндө ойлонуу мен үчүн бакыттын-бакыты. Эгер экөөбүз үйлөнүп калсак сени алаканыма салып багам. Азыр болгон тилегим, оюм бир гана сенсиң. Кап! Жок дегенде эле экөөбүз тууган болбой калганыбызда эмне. Анда мен сени эбак ала качсам дагы сага үйлөнөт элем. Аскерден келген күнү эле сени көрүп, сага көңүлүм бурулган. Көрсө ошондо сен менин жүрөгүмө бүлүк салып, тынчымды алдың.
Жамиля бул айтылган сөздөрдү кулагынын сыртынан кетирди. Анткени канча бала аскерден келип, Мирлан айткан сөздөрдү айтпады. Бирок бирине дагы жылдызы түшпөдү. Бир чети өзүн жогору сезип, аял затына таандык көйрөңдүк мүнөз күтүп, сулуу болуп төрөлүп калганына сүйүндү. Өзүнөн кыйла жаш улуу балдар башын ийип, сүрдөп айта турган сөздөрүнөн чалынганы, Жамилянын көңүлүнүн өсүшүнө дагы түрткү берди. Андан дагы курбу кыздары суктанып:
-Кап, биз дагы сендей чырайлуу болуп калганыбызда, четинен тандап бирөөнү кармайт элек деп, кызыга айткан сөздөрү Жамилянын шыгына-шык берип, ан сайын өзүнө куп жарашкан узун өлөң чачын булактата, каш серпип жай кадамын таштап, басканда көркүнө көрк кошула түшөт. Сулуулукка ким кызыкпайт. Өзгөчө болуп-толуп турган бойго жеткен сулуу кыздын айланасын бүт сулуулук ээрчип жүргөндөй сезилет эмеспи. Сулууга суктанбаган жан барбы. Баарына текши ой жүгүрткөн Жамиля турмушка эрте чыккандан алыс болуп, Мирлан өңдүү балдардын айткан ашыктык сөздөрүнө көңүл оорубагандай жооп берип, канча баланы жолуна салды. Бирок, классташ жээни Эрлан менен өбүшкөнү гана болбосо, башка жөн адамга жүзүн өптүргөн жок. Сулуунун сүрүнөн аптыгып, өбүүгө далалат кылгам деген жан адам болбоду. Бирок баары бир, Жамиля деле бойго жетилген сайын эмнегедир турмушка чыгып, бирөөнө эркелегиси келип, эмнегедир тымызын эңсөөсү күч алып келет. Анткен менен өзүнө берилген сулуулукту көңүлүндө бийик тутуп койду. Намысын сактаганды туу тутуп, жеңилдикке алдырбаска аракети күч. Өзгөчө талаа түстө кой кайтарып жалгыз жүргөн кезинде таттуу кыялдарга жетеленип, келечек жөнүндө көп ойлонгон адатка айланган. Жамиля бул саам Мирланга боору ооруп кетти да, жагымдуу жылмайып:
— Мирлан, мен сени чангандан алысмын. Адам өмүрү гүлдөй назик. Өзүң айткандай сенин көңүлүңдү кайт кылгандан алысмын. Эң негизгиси апамдардын ою кандай. Алар жөнүндө дагы ойлонгонубуз оң. Бирок, менин жеке оюмча экөөбүздүн жолубуз эки башка -деди. Бул сөздүн айтылышы менен Мирлан чочуп:
-Эмнеге эки башка. Эң негизгиси экөөбүздүн бири-бирибизге болгон сезимибиз түз болсо болгону-деп, Жамиляны суроолуу карады. Жамиля кашын серпип, бул жолу оозунун желин аяп, көз карашы менен гана оюн билгизип койду.
Жайдын толуп турган кези. Бээ байланып, кымыз күчүндө. Жайлоонун көркүнө көрк кошулуп, желеге тизилген кулундар өзүнчө эле көз жоосун алган кооз көрүнүштү тартуулайт.
Жамила дагы өзүнчө бээ байлап, бээни өзү саап, бир маал атка минип койго көз салып, тоонун башына чыгып келгенди адатка айлантты. Бала кезинен тоодо өскөнүнөнбү көңүлү тоого чыкпаса чөгө түшөт. Ал турсун айылга барса, кайра тоого жеткенче шашат. Тоонун жагымдуу абасы, тазалыгы деги эле айтып жеткизе алгыз кооздугу өзүнө тартып турат. Андан дагы ээндикке көнгөндүгү, жалгыз жүргөндү жактырат. Убакыт өз нугунда өтүп, үркөр чыгып, кымыздын күчү тайыган кезде Жамиля байланган бээлерди агыттырып, бир беткей койду кайтарып тоодо жүргөндө, Мирлан дагы ат бастырып келатты, адатынча атка сылай камчы салып. Аны алыстан эле таанылган Жамилянын азыраак көңүлү чөгө түштү да, адатынча мыйыгынан жылмайып алды “Эми дагы көңүлдү көтөрө турган сөздөрдү угам” дегенсип, Мирлан келаткан жакты тигиле карап, туруп аны аяп кетти. Бир чети аны аяп, анын ордуна өзүн коюп көрүп, сүйүүнүн кереметине баа берди. Эгер Мирлан өзүн сүйүп калбаганда, ат тердетип келбейт эле го. Баарына текши ой жүгүрткөн Жамила ушул саам өзүнүн тагдырына наарызы болуп кетти. «Эмнеге мен кыз болуп төрөлүп калдым экен»-деп, өкүнүп дагы алды. Ушул саам гана Жамиля аял затынын алсыз экенин билди да, жакын жеңеси Гүлүмкандын айткан сөзүн эстеди.
Гүлүмкан, Жамилядан болгону үч жашка улуу. Акыркы коңгуроо болгон күнү күйөөсү Жумадил ала качып кеткен. Болгондо дагы мектептин формасы менен көшөгөгө киргенин айтып, күлдүргөнү бар. Мектептен чыгып эле, кайра көшөгөгө киргени кантип күлкүнү келтирбейт. Андан дагы күйөөсү Жумадил “асмандагы айды алып берем” дегенге чейин убада берип, “олтурбайм” деп чыр салган Гүлүмканга албарстыдай жалынганы эле узун сабак кеп, бирок, Гүлүмкандан кызыгы тараган соң, үйлөнгөнүнө үч ай боло элек жатып, кол көтөрүп көзүн көпкөк кылганы али күнгө чейин эсинде. Ошондо Гүлүмкан боюндагы баланы аяп гана жашоосун улантканга мажбур болуп, өзүнүн алсыздыгын жана эле өзүнүн эмес бүт эле аял затынын алсыздыгы жөнүндө кеп учугун улап, көргөн азаптарын айтканда. Жамиля оор үшкүрүнүп, анын кейпин кийип калбас үчүн жана дагы көз арткандар ала качып кетпесе экен деп, өзүн аяр тутуп келет.
Өткөндү эстеп ойго алаксып кеткен Жамиланын жанына келген Мирландын добушу оюн бузду. Мирлан он кадамдай жакын калганда эле оозун жалжайта ачып, жылмайып салам берген болду.
-Кандайсың Жамила?-деп. Жамила ооз учунан берген саламды алик алып:
-Келип калыпсыз?-деп суроолуу карады. Мирлан сулуунун көз карашына туруштук бере албай көзүн андан тартып алып, сүрдөгөнүн билгизип:
-Жөн жай эле. Эриккенимден сени менен кобурашып кетейин деп, ат бастырдым. Балким жардамым дагы тийип калабы деген ой. Жамиля өзүнөн улуу эле баланын, болгондо да аскерге барып келип, сөзүн таппай сүрдөгөнү бир чети күлкүсүн келтирсе, бир чети кыжырына тийди. Өзү ачык мүнөз болгондуктан, шар, ачык жигиттерди жактырат. Бирок жеңеси Гүлүмкан айткандай балдардыкы эмне, жеткенге чейин эле артист болгондору, жеткенден кийин Жумадил байкесиндей болуп, үндөрү жогору чыгып калат эмеспи. Мирлан Жамиланын көзүнөн бир нерсени билгендей байкап, дароо өз оюн айтты:
-Жамила мен атам менен апамдарга аял алам деп айттым.
Жамила буга чейин көңүлү көп деле Мирландын айткан сөздөрүнө бурулган эмес. Бирок, акыркы «атам менен апама аял алам» деп айтым деген сөзү Жамиланы чочутуп, бир силкинтип алды.
Өңү өзгөрүлө түшкөн Жамила, Мирланды биринчи жолу көрүп жаткансып селейе караган тейде:
— Анан? — деп сөз коштогон болду.
Мирлан үнүн жапыс чыгарып:
— Алар деле каршы болушкан жок. Бирок, мен кимди аларымды айтканым жок. Алгач аларды даярдап алууну планга коюп, сөздүн четин чыгардым.
Жамила аттын жалынын караган калыбында:
— Кимге үйлөнөйүн деп аттасың? — деп билсе, дагы билмексен болуп сурап, Мирланды сынай карады. Мирлан көзүн алайтып, берилген суроого таң калгандай түр көргөзүп, өзүн ыңгайсыз сезип, Жамиланы тик карай албай, андан жазганып, ушул саам гана денесин майда калтырак басып, сүрдөп да кетти. Сүйүүнүн сүрдүүлүгү өз өкүмүн жүргүзүп Мирлан, Жамилага «сени алам» деп айткандан жазганганга мажбур кылды. Ан сайын Жамила, Мирланды сүрдөтүп, көзүн андан албай тизгинди тартып, кулак сенде деген таисте жооп күтүп туруп калды. Мирлан акырын көзүнүн кыйыгы менен Жамилага карап, жооп бергенге шашылбай көз карашы менен билгизгенге аракет кылды да, качан гана Жамила берилген суроону кайра кайталаганда, Мирлан бүт күчүн жыйып:
— Жамила, бул эмне деп тамашалаганың? Мен сен деп жүрсө, ойго келбеген суроону бересиң да. Ишенесиңби жаным, бүт өмүрүм сага гана байланыштуу. Сенсиз мен жашоону элестете албайм. Билем, сага ашык болгондор абдан көп. Алардын бирине да сени ыраа көрбөйм. Кыскасы, сөздүн тереңине түшүнгөн чыгаарсың? — деп Мирлан сөзүнүн аягына чекит коюп, Жамиланы суроолуу карады.
Кырааккы кыз тигинин тик качырып айтпай алыстатып, жумшак айткан сөзүнө ыраазы боло, мыйыгынан болоор болбос жылмайып, жооп бергенге шашылбай, согончок менен атты капталга акырын тээп, алыска көз чаптыра карап ойго алаксып кетти. Баарыдан да Мирландын азыркы абалына туура түшүнүп, жооп бергенге шашылган жок. Атаганат, жок эле дегенде ата-энелери бир тууган болбогондо эмне? Эл укса, атасы менен энеси укса кандай абалда калат?
Ушул маалда, өзүнө жакпаган бирөө ала качып кетсе, алда канча Жамилага жеңил болот эле. Эми бул берилген суроого, арнаган арзуусуна эмне деп жооп берем деп дагы бир жолу кыз болуп төрөлүп калганына өкүнүп алды. Ансайын Мирлан көзүн албай, не дейсиң дегенсип, жооп күтө карайт. Жамиланын ансайын шаштысы кетип, оозуна сөз келбей, кыйналып кетти да, бир кезде гана:
— Мирлан, сен баарына текши ой жүгүрттүңбү? Убакыт керек. Балким жаштык кылып жаткан чыгарсың. Үйлөнүү оюнчук эмес, — деп акыл-кеңешин айтып, так жооп бергенге шашылган жок. Ансайын Мирландын шаштысы кетип, көңүлү чөгүңкү калыбында сөз кезегин күттү. Жамила чынында эле туура сөз айтып, акыл кошту. Бирок, Мирландын жүрөгүн өйүгөн маселе Жамиланы башка бирөө ала качып кетсе не болот деген кызганыч ой шаштырганын Жамилага ачык айтып, бул үйлөнүү маселесин эртелетпесе, жаны жай албасын түшүндүрүп берди. Сөз сөзгө уланып, Жамила акыры эч шылтоо таба албай:
— Өзүң бил, эң алгач ойлонуп иш кыл, — деп жооп берип, сөз бүттү дегенсип, аттын башын буруп, узап бараткан койлорду тоскону жөнөп кетти.
Жай мезгилинин аптаптуу күндөрүнүн бири. Мирлан, Жамилага жолугуп, көңүл толо жооп ала албаса дагы аны аял кылып алышты биринчи планга коюп, кечки тамакка олтурганда, апасы менен атасына кайрылып, дагы үйлөнүү тууралуу оюн билгизди. Бул саам атасы Амантур, Мирланды тике карап, ичип жаткан ашын токтотуп:
— Ия, уулум, аскерден келгениңе али алты ай боло элек. Үйлөнүү сага менин оюмча али эртелик кылат. Бир иштен иштеп, анан деле үйлөнсөң болот эле. Ушуну менен экинчи жолу кеп кылдың. Деги ала турган кызың кайсы жерлик? Биз дагы ага жараша кам көрүп, иштин ийгисин ойлонолу. Сенин үйлөнгөнүң жакшы. Деги эле жакшылыктын болуп турганына не жетсин. Эгер жашыруун болбосо ала турган кызың жөнүндө айтчы? — деп сурап жооп күтпөй тамакка карады. Мирланды ушул берилген суроонун берилиши кыйнаган. Эптеп атасы менен энесин көндүрсө, калганы жолуна түшүп, ыңгайы келет деп ойлогон Мирлан азга сөз сүйлөбөй, ичинен кыйналып жатып:
— Ала турган кызым биздин эле айылдан, — деп андан аркы сөзүн айткандан жазганып күнөөлүү кишидей жер карады. Амантур башын өйдө көтөрүп:
— Кайра жакшы, биздин айылдан болсо. Айт, кимдин кызы. Алгач барып куда түшүп, кызынын колун сурап келем. Айыл ичинде жакшы эле кадырым бар. Мага эч ким жок дебейт, — деп мактана сүйлөдү. Чынында Амантур туура айтат. Өзү айткандай кадырлуу адам. Өзгөчө кыйналып турган адамга ажаат ачканга шар кетет. Кысталып тургандардын далай эле жолу керегине жараганы бар.
Мирлан берилген суроого кысталып атып араң дегенде жооп берди:
— Ата, эми ал кыздын атын айтсам, сиз урушасыз, -деп андан ары сүйлөй албай, кекечтенип туруп калды. Амантур карыя өңүн өзгөртүп:
— Ия, байбиче, бул балаң эмне деп жатат. Мен эмнеге урушмак элем. Өзүң сүйлөшчү уулуң менен, — деп ордунан туруп сыртка чыкты. Мирлан оор жүктөн кутулгансып, атасынын бул жолку жоругуна ыраазы боло, өзүн жеңил сезип апасын карады.
Апасы Жээнбүбү уулунун абалын түшүнгөнсүп:
— Мирлан, деги сенин дени-кардың сообу? Атаң жокто, айтчы кимдин кызын алганы жатасың. Өткөндө да өтүнүп сурай алган жок элем. Атаң айткандай аял алганга шашылбай эле турсаң болмок. Үйдө дагы шарт жок. Малдын баары сыртта. Деги өзүң билчи, — деп энелик мээримин төгө карады.
Мирлан өзүн ыңгайсыз сезип:
— Апа, мен деле азыр үйлөнөйүн деп ойлогон эмесмин. Бирок, ал мен ала турган кызды ала качып кетеби деген илгери ой. Андыктан, аны колдон чыгарбай, алып калсам, жакшы бүлө болчудай. Аял жакшы эр жакшы демекчи, көрүп-билген, көңүлгө жаккан кызды колдон чыгарып жиберсем, өмүр бою өкүнүп жүрөм го, — деп жорго сөзгө салып, түшүнүктүү кылып айтып берди.
Жээнбүбү да уулунун айткан сөзүнө муюп, келечекте боло турган келинин элестетип, көңүлү алда кайда алып учту. Башка баш кошулган кандай жакшы. Өзгөчө келин алуу тоюна эч нерсе жетпейт эмеспи. Анысыңары, Жээнбүбү дагы таттуу кыялга батып, ойго алаксып кетти. Мирлан апасынын оюн бөлбөгөнгө аракет кылып, демин ичине катып туруп калды. Аңгыча эле сырттан кирген кошунанын кызы ортодогу тынчтыкты бузуп:
— Жээнбүбү апа, сизди апам үйгө келип кетсин деп чакырып жатат, — деп тыпылдай сүйлөп, жообун укпай эле изине кайтты. Жээнбүбү өзүнчө кобуранды, «эмне болуп кетти, жай эле чакырды болду бекен?» деп. Мирлан да оюн бир жерге топтоп, апасын суроолуу карады. Жэнбүбү эми гана сөз учугу эмнеге келип такалганын эстеп:
— Ия, уулум, айтпайсыңбы. Деги сен кимдин кызын алганы атасың? Балээ басып, байкемдин кызы Жамила эмеспи? — деп сөздүн ток этээр жерин сурады. Мирлан болгон күчүн жыйып жооп бергендин ордуна башын ийкеп жер карады. Жээнбүбү ушул эле сөздү уга албай тургансып:
— Кантет, ошол кантип болсун. Иниң Эрландын жоругу бүтүп, эми сеники башталдыбы. Байкем укса эмне дейт. Эч жан адам уга электе бул оюңдан кайт. Кааласаң башка кыз караштыр. Болбосо аял алууну кийинкиге жылдыр, — деп сөзүнүн аягын жылма бүтүрдү. Мирлан кабагын түйүп:
— Апа, антип ойлобогула. Эмне болгон күндө да мен Жамилага үйлөнүшүм керек. Ансыз мен бул дүйнөдө жашабайм! — деп ачууга алдырып, бир топ сөздү айтты да, сыртка чыгып кетти. Аңгыча Амантур кирип:
— Ой, деги жайчылыкпы. Эмне болду тиги уулуңа. Жөн эле аңыраңдайт. Мени да сүзүп кете таштады. Деги ала турган кызын алып берип, жанын тындырбасак болбойт го. Жээнбүбү көңүлү суз. Көзүнө келген чолок жашты аарчып:
— Деги сенин балдарыңа түшүнбөйм. Тим эле бул дүйнөдө байкемдин кызы Жамиладан башка кыз калбай калгансып, бул уулуң дагы Жамиланы алам деп жатат. Эл укса эмне дейт, — деди. Амантур бул айтылган сөздү укканда эмоцияга алдырбай, өзүн сабырлуу тутуп:
— Анан сен эмне дедиң? Сен айткандай буларга эмне болгон. Балким, бул уулуңду дагы шаарга жиберип алаксытпасак, болбойт го.
-Мен кайсы бетим чыдап кайнагама кызыңды бер, келин кылып алайын деп айтат элем. Уккан эл эмне дейт. Уулуңа айт, андан башка деле кыз толуп жатат, алсын эгер аял алгысы келип, ышкысы күчөп жатса.
-Өзүң айткандай, тиги Эрланы дагы Жамиланы сүйүп, короодон кой уурдап, милицияга түшсө, эми мунусу Жамиланы алат элем деген эмнеси? Бар, уулуң менен өзүң сүйлөшүп көр, жай сөз менен.
Уландысы бар.
Присоединяйтесь к ОК, чтобы подписаться на группу и комментировать публикации.
Комментарии 2