― Суҳбатро мехоҳам бо Шумо аз бозёфти охиринатон дар деҳаи Чузии Ҷамоати деҳоти Чусти ноҳияи Шаҳринав оғоз намоям.
― Мувофиқи муроҷиати сокинони деҳаи Чузӣ, махсусан Давлатова З., ба Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон гузаронидани корҳои ҳафриётӣ-омӯзишии ёдгории мазкур ба зиммаи Муассисаи давлатии ҷумҳуриявии «Мамнуъгоҳи таърихӣ-фарҳангии Ҳисор» гузошта шуд. Ҳамин тавр, мо варақаи кушоди ҳафриётӣ-омӯзиширо аз Вазорати фарҳанг дастрас карда, дар мувофиқа бо мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияи Шаҳринав бо ҳамроҳии беш аз 10 нафар корманди муассиса дар гузаронидани ин ҳафриёт иштирок намудем.
Натиҷаи корҳои ҳафриётӣ-омӯзишӣ нишон дод, ки ёдгории мазкур коргоҳи кулолпазӣ ё ин ки хумдон буда, зери наҳри Чузӣ воқеъ аст. Коргоҳ аз хишти пухтаи андозааш 26 см × 26 см ва ғафсиаш 4 см сохта шудааст. Хумдон аз се арк иборат буда, дар сақфи ёдгорӣ панҷ сӯрохии андозааш 40 см × 20 см ва дар девораи қисмати ҷанубии бино як сӯрохии андозааш 40 см × 20 см вуҷуд дорад. Баландии аркҳои хумдон 1,55 метр, бари аркҳо 1, 96 метрро ташкил медиҳад. Эҳтимол меравад, ки хумдони мазкур яке аз хумдонҳои коргоҳи кулолгарӣ буда, дигар хумдонҳо ва қисматҳои коргоҳ низ дар атрофи он мавҷуд бошанд.
― Дар кадом асос Шумо гуфта метавонед, ки ёдгории мазкур хумдон аст?
― Ҳадси мо дар хумдон будани ин бозёфт такя ба хокистару сафолпораҳои дохили ёдгорӣ ва сӯхтагии гиле, ки ду тарафи кушодаи бино бо он пӯшонида шуда буд, асос ёфтааст. Агар барои мо вақт тангӣ намекард ва шароити мусоид фароҳам мебуд, атрофи ёдгориро ба таври назаррас васеътар мекушодем ва ба кашфи бештари он ноил мегаштем. Ҳатто ҳангоми гузаронидани корҳои ҳафриётӣ-омӯзишӣ об омаду дохили ёдгориро пур кард, ки ин ба раванди кори мо халал ворид карда, нагузошт, ки мо корҳои ҳафриётро то ба охир анҷом диҳем. Агар оби наҳр ҳадди ақал ду рӯзи дигар баста мешуд, шояд дар кашфи бештари ин ёдгорӣ дастрасӣ пайдо мекардем.
― Дар мавриди бастани оби наҳр ҷиҳати гузаронидани корҳои ҳафриётӣ-омӯзишӣ Шумо бо мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияи Шаҳринав ё агентии беҳдошти замин ва обёрии ноҳияи Шаҳринав мувофиқа накарда будед?
― Чи тавре болотар ёдовар шудам, дар мавриди ин ҳафриёт ба ниҳодҳои мазкур мувофиқа шуда буд. Аз сабабе ки ин ниҳодҳо мавсими киштукорро ваҷҳ оварданд, мо аз онҳо танҳо 4 рӯз хостем, ки ҷараёни оби наҳри Чузиро банданд. Бинобар тангии вақт барои гузаронидани ин ҳафриёт аз кормандони муассиса беш аз 10 нафарро ҷалб намудем, то дар муҳлати мазкур ҳам ёдгориро пурра аз зери хоку гил бароварда, корҳои ҳафриётӣ-омӯзиширо комилан анҷом диҳем ва ҳам заминҳои кишоварзӣ беоб намонанд. Мутаассифона, рӯзи сеюм буд ва мо ҳанӯз ёдгориро ба пуррагӣ аз гилу хок тоза накарда будем, ки об омаду дохили онро пур кард ва кори моро мушкил сохт.
― Шумо мегуфтед, ки ҳангоми гузаронидани корҳои ҳафриётӣ-омӯзишӣ чӣ чизҳое пайдо кардед?
― Ҳангоми гузаронидани корҳои ҳафриётӣ-омӯзишӣ аз дохили ёдгорӣ сафолпораҳо пайдо кардем. Инчунин, мо ёдгориро аксу навор гирифта, бо дигар бостоншиносон дар миён гузоштем ва дар якҷоягӣ бо онҳо ба хулосае омадем, ки ёдгории мазкур коргоҳи сафолпазист. Агар шароити мусоид фароҳам мебуду шурф (канда, чуқурӣ – Х.М.)-и ҳафриётии мо васеътар мешуд, шояд чизҳои дигаре низ ошкор карда мешуданд.
― Оё Шумо корҳои ҳафриёте, ки болои ин ёдгорӣ анҷом додед, тамомшуда меҳисобед ё не? Ё ҳанӯзам корҳои ҳафриётӣ-омӯзишӣ болои он анҷом мепазирад?
― Ман корҳои ҳафриётӣ-омӯзишие, ки болои ин ёдгории таърихӣ анҷом пазируфтааст, тамомшуда намеҳисобам. Дар мавриди дохили он бошад, ҳаминро гуфтаниам, ки агар ҳамон рӯз об намеомад, мо ба пуррагӣ гили дохили онро бароварда, тоза мекардем ва онро шуста намои зоҳирии онро аксбардорӣ мекардем. Ногуфта намонад, ки дар он ҷо танҳо як объект набуда, эҳтимоли мавҷуд будани чандин объект аст. Чунки вақте коргоҳи сафолпазӣ бошад, ҳатман коргоҳи кулолгарӣ низ он ҷо мавҷуд аст ва вақте ки коргоҳ бошад, эҳтимол дорад чандин чунин хумдонҳо бошад. Барои ба пуррагӣ кушодани ёдгории мазкур, аз як тараф хонаҳои истиқоматӣ ва аз тарафи дигар худи наҳр, мушкилӣ эҷод мекунад. Аз ин рӯ, маҷрои оби наҳрро, ки аз болои ёдгорӣ мегузарад, тағйир бояд дод ва атрофи онро кушод, то намои зоҳирии ёдгорӣ намудор гардад.
― Ҳудуди муҳофизатии ёдгориҳои таърихӣ чанд аст?
― Ёдгориҳои таърихии хурд аз 6 то 12 метр ва ёдгориҳои таърихие, ки масоҳати васеъро, монанди қалъа, дар бар мегиранд, то сад метр ҳудуди муҳофизатӣ доранд.
― Дар болои ёдгорӣ дарахтони калони бед баромадааст. Оё дарахтони мазкур ба ёдгорӣ таъсир мерасонанд ё не?
― Албатта! Се-чор дарахте, ки болои ёдгорист, барои ҳифзу нигоҳдошти ёдгорӣ онҳоро гирифтан лозим аст. Чунки онҳо дар болои ёдгорӣ қарор дошта, бинобар сабаби он ки ёдгориро аз хоку гил тоза ва дохилу атрофи онро нарм кардем, метавонанд онро хароб кунанд.
― Шабеҳи ёдгории мазкур дар дигар манотиқи кишвар то ҳол пайдо шудааст ё не?
― Айни ҳамин коргоҳ дар шаҳри Кӯлоби вилояти Хатлон пайдо шудааст, аммо каме қадимтар. Яъне, деворҳои он хиштӣ набуда, бо похса бардошта шудаанд.
― Чаро ёдгории мазкур дар панҷ метр зери хок воқеъ аст?
― Ба назари ман, эҳтимол дар натиҷаи заминларза ё дигар ҳодисаи табиӣ ярч омада, шаҳрро зери хок пинҳон кардааст. Чунин ҳодисаи маргборро мо дар заминларзаи соли 1989, ки дар Шарораи шаҳри Ҳисор рух дода буд, шоҳид ҳастем. Аз ин пештар соли 1907 чунин як заминларзаи шадид дар Қаратоғ рух дода буд, ки боиси аз байн рафтани шаҳри бостонии Қаратоғ гардид.
― Яъне, Шумо гуфтаниед, ки мавзеи ёдгоридошта қисмати саноатии шаҳри бостонии Чузӣ буда, зери хок мондааст. Ҳамин тавр не?
― Бале!
― Агар ёдгории мазкур қисмати саноатии шаҳри бостонии Чузӣ бошад, пас, худи шаҳр дар куҷо воқеъ шудааст?
― Ба назари ман, эҳтимолан шаҳри бостонии Чузӣ аз шоҳроҳи Душанбе-Турсунзода боло, яъне дар қисмати шимолии шоҳроҳ, воқеъ бошад.
― Аз анҷоми корҳои ҳафриётӣ-омӯзишии ёдгорӣ чандин моҳ сипарӣ шуд. Оё онро дар Феҳристи давлатии ёдгориҳои таърихию фарҳангии Ҷумҳурии Тоҷикистон ворид кардед ё не?
― Мо пас аз гузаронидани корҳои ҳафриётӣ-омӯзишӣ ба шуъбаи ҳифзи ёдгориҳои таърихии Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон аз натиҷаи ҳафриётии анҷомдодаи хеш маълумот пешниҳод намудем. Яъне, танҳо масъалаи омӯзиши ёдгории мазкур дар ихтиёри мо буд, анҷом додем, масъулияти ворид кардани ёдгории мазкур ба феҳрист ба зиммаи мо нест.
― Пас, чӣ бояд кард? Чӣ тавр ёдгории мазкурро ба Феҳристи давлатии ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ ворид кард?
― Ёдгории мазкурро қабл аз ворид кардан ба феҳристи ёдгориҳои таърихии мақоми ҷумҳуриявидошта мебояд ба феҳристи ёдгориҳои таърихии мақоми маҳаллидошта ворид кард. Ворид кардани ёдгории мазкур ба феҳристи ёдгориҳои таърихии мақоми маҳаллидошта кори мушкил набуда, онро метавонад худи нозири ҳифзи ёдгориҳои ноҳияи Шаҳринав ба ин феҳрист ворид намояд. Пас аз ин мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияи Шаҳринав ба Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод менамояд, ки онро ба феҳристи ёдгориҳои таърихии мақоми ҷумҳуриявидошта ворид намояд.
― Яъне, Шумо гуфтаниед, ки ёдгории зери наҳри Чузӣ бояд бо шаҳодатнома таъмин карда шавад?
― Пеш аз ҳама, ёдгории мазкурро ба қайд гирифта, баъдан онро шаҳодатнома кардан лозим аст. На танҳо ёдгории мазкур, балки мақбараи Мавлоно Фатҳуллоҳи Чустӣ, масҷиди таърихии Чузӣ, ёдгориҳои таърихии деҳаи Хуҷӣ ва дигар ёдгориҳои таърихии ноҳияи Шаҳринав, ки ба қайд гирифта нашудаанду шаҳодатнома надоранд, тибқи муқаррароти қонун (Тибқи моддаи 171 ҚҶТ «Дар бораи фарҳанг» пешниҳод намудани таклиф ба мақомоти ваколатдор барои ба Феҳристи давлатии объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ ворид намудани номи ёдгориҳои дорои аҳамияти таърихию фарҳангӣ ба ваколати мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳру ноҳияҳо медарояд. – Х.М.) бояд аз ҷониби мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияи Шаҳринав ба қайд гирифта, бо шаҳодатномаи лозимӣ таъмин карда шаванд.
― Ба андешаи Шумо, ёдгориҳои таърихӣ, аз ҷумла ёдгориҳои таърихии ноҳияии Шаҳринав, дар чӣ вазъ қарор доранд?
― Мутаассифона, имрӯз ба ёдгориҳои таърихӣ ба таври бояду шояд таваҷҷуҳ намешавад. Дар ҳоле ки ёдгориҳои таърихӣ шиносномаи ҳар қавму миллат буда, аз маданияти шаҳрдорию шаҳрнишинӣ ва фарҳангу тамаддуни қадимаи миллати тоҷик дарак медиҳанд. Ба ин хотир, агар ҳар як ёдгории таърихию меъморӣ шаҳодатнома карда шавад, дар ҳар шаҳру ноҳия, на танҳо ноҳияи Шаҳринав, аз тарафи сокинон ғасб ва хароб карда намешавад, балки ҳифзу ҳимоя ва назорат карда мешавад.
Дар шуъбаи ҳифзи ёдгориҳои таърихии Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон се ё чор воҳиди корист, ки бо ин қадар воҳиди корӣ ҳифзу назорат кардани зиёда аз се ҳазор ёдгории таърихӣ ғайриимкон аст. Аз ин рӯ, имрӯз бояд мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ҳар як шаҳру ноҳия барои ҳифзу нигаҳдории ёдгориҳои таърихии шаҳру ноҳияи хеш камари ҳиммат бандад ва барои иҷрои он талош варзад. Дар ин мавриди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни суханрониҳои хеш таъкид менамоянд, ки «ободу зебо ва ҳифз намудани ёдгориҳои таърихӣ вазифаи муқаддаси ҳар як фарди соҳибмаърифату меҳанпараст мебошад».
― Чанд сол қабл дар як километрии қисмати шарқии ёдгории мазкур, зери наҳри Чузӣ девори хиштине пайдо гардид, ки тақрибан 40-50 м тӯл дорад. Дар ин маврид назари Шумо чист?
― Дар мавриди ёдгории мазкур хулосаи пешакӣ баровардан ғайриимкон аст. Яъне, то корҳои ҳафриётӣ-омӯзишӣ дар он гузаронида нашавад, хулосаи аниқи илмӣ низ дода намешавад. Агар ба ин дарозо деворе бошад, эҳтимол мадраса ё масҷид аст ё шояд ягон бинои маъмурии замони қадим аст. Чунки объектҳои иҷтимоӣ одатан васеътар мешаванд. Масалан, мадрасаи куҳнаи Ҳисор, ки ба асри 16 тааллуқ дорад, 52 м аст. Аз ин рӯ, чунин деворҳо вақте 50-60 м ё 40 м мешаванд, бешубҳа, далолат ба биноҳои иҷтимоӣ-маърифатӣ мекунанд.
― Ёдгории зери наҳри Чузӣ, ки дар он Шумо корҳои ҳафриётӣ-омӯзишӣ гузаронидед, то кадом андоза аҳамияти таърихӣ дорад? Оё ёдгории мазкур дар рушди сайёҳӣ ва муаррифии деҳаву ноҳия нақш бозида метавонад ё не?
― Агар як ёдгорӣ бошад, ҷалби сайёҳон каме мушкил аст. Аммо дар деҳаи Чузӣ чандин ёдгории таърихӣ-меъморӣ, монанди мақбараи Мавлоно Фатҳуллоҳи Чустӣ ва масҷиди таърихии Чузӣ, мавҷуд аст. Масалан, агар мақбараи Мавлоно Фатҳуллоҳи Чустӣ барқарор шавад, масҷиди таърихии Чузӣ, ки таърихи беш аз 300-сола дорад, барои сайёҳон омода карда шавад, метавонад дар рушди сайёҳии ноҳия нақши муассир бозад. Ба ҳамин хотир буд, ки ман пешниҳод намуда будам, то осорхонаи ҷамоатро, ки дар мактаби деҳа воқеъ аст, ба масҷиди қадимаи Чузӣ гузаронида, онро ба осорхонаи таърихӣ табдил диҳанд. Шумо тасаввур кунед, ки агар бинои осорхона таърихӣ бошад бо намои меъморӣ-таърихии қадима ва дар сақф, дару сутунҳои кандакоришудаи он асари санъати меъмории асрҳои 16-17 дида шавад ва дохили он бо экспонат ва бозёфтҳои таърихӣ-фарҳангии деҳаву ҷамоат зиннат дода шуда бошад, чӣ қадр метавонад барои сайёҳон диққатҷалбкунанда бошад. Барои дидани мақбараи Мавлоно Фатҳуллоҳи Чустӣ, масҷиди таърихии Чузӣ, осорхонаи таърихӣ, марқади Такяи Бобои Валӣ ва коргоҳи кулолпазие, ки зери наҳри Чузӣ ҳамакнун ошкор карда шуд, метавонад таваҷҷуҳи сайёҳони дохиливу берунии зиёдеро ба худ ҷалб кунад. Чунки тамоми ин ёдгориҳои таърихӣ-меъморӣ дар наздикии шоҳроҳи Душанбе-Турсунзода ҷойгир буда, барои тамоми боздидкунандагон дастрасанд. Инчунин, дар худи Ҷамоати деҳоти Чуст, дар деҳаи Хуҷӣ мавзеи таърихии 50 ҳазор сола, масҷиди 300-сола, ғори пурасроре, ки дар он одамони ғорнишин ё неандарталҳо 50 ҳазор зиндагӣ мекарданд, чашмаҳои мусаффо ва чинорҳои сарбафалаккашида мавҷуд аст, ки агар барои саёҳону зиёраткунандагон омода карда шаванду ба таври бояд муаррифӣ карда шаванд, бешубҳа сайёҳони зиёдеро ба худ ҷалб карда метавонанд.
― Шумо муддати чор рӯз дар деҳаи Чузӣ ҳафриёт гузаронидед, чӣ таассуроте дар бораи деҳаи Чузӣ ва мардуми он доред?
― Мо таассурот ва миннатдории хешро ба он нафароне, ки муддати чор рӯз аз мо пазироӣ карданду меҳмоннавозии хешро дареғ надоштанд, тавассути шабакаи иҷтимоии хеш дар Фейсбук – Hisor Fort, баён карда будем. Дар ин ҳафриёт сокинони деҳа, хусусан Давлатова З., Саидализода Ш. ва Хушмуродов М., ба мо мусоидат намуданд, ки ба онҳо миннатдории худро мерасонем.
― Сипоси бепоён барои суҳбати арзишманд!
Мусоҳибаи Масъудҷон Халиков
"Минбари халқ", 24.11.2021. №47 (1341). Саҳифаҳои 14-15.
Комментарии 2