ЧОРИҚУЛИБОЙ
Бу инсон ҳаққида энди-- энди гапириляпти, айтиляпти. Бизга эса Чориқулибой болалигимиздан таниш. Бобом айтиб берардилар кўпинча. Ўнта қўйи ўз ўзидан кўпайиб шу қўйларнинг сути, гўшти, қўзиси хуллас ҳар нарсани ўз ўрнида ишлатиб давлати ақлга сиғмас даражага етган экан. Ниҳоятда тадбиркорлиги ва саховатпешалиги билан бирга камсуқум ҳам бўлган эканлар раҳматлик.
---Ўтмиши эсидан чиқиб кибру ҳавога берилмаслик учун эски чориғини дарвозахонаси шифтига пешонасига тегиб турадиган қилиб осиб қўйган мана шу Чориқулибой бўлади. Ҳар кириб чиққанимда пешонамига тегиб турсин деган экан.--дердилар бобом. Яқинда Ўзбекистонга борганимда Чориқулибой ҳаққида ҳали ҳеч қаерда айтилмаган гапларни эшитдим. Буни менга "Яндекс" такси ҳайдовчиси, Ромитонлик Бахтиёр ака айтиб бердилар. Бахтиёр ака билан суҳбатимиз шунчалик қизидики манзилимга етгач ҳам қирқ дақиқача машинада гаплашиб ўтирдик. Камтарин, меҳнаткаш бу инсонга айтиб берганларини ёзишга ваъда берган эдим. Демак янги ҳикоя:
ЧОРИҚУЛИБОЙ
"Пайтобаворга арзонлик қилади!"
Ўн олтинчи аср, аниқроқ айтсак 1577 йилда Бухоро хони Абдуллахон || томонидан қурилган ёпиқ бозор--Тими Абдуллахонда энг асил моллар сотилар экан. Бир бозор куни бу ерда савдо қиладиган савдогарлардан бири Чориқулибой харид қилмоқ учун айнан шу ерга келаётгани ҳаққида гап топиб келибти.
---Отини Чор Минор яқинидаги карвон саройда қолдириб пиёда келаяпган эмиш. Йўл йўлакай Заргарон, Саррофондан харид қилган моллини етти ҳаммол карвонсаройга ташибти.--дебти у ҳовлиқиб. Савдогарлар шоша пиша энг камёб молларини олиб чиқа бошлашибти.Чориқулибой ҳазилакам харид қилмасканда ахир ҳар сафар! Қимматбаҳо Хитой шойиси, Ҳинд зарбофи, Банорас атласини пештахтага ёяётган савдогар матоларни ушлаб кўраётган кишига танбеҳ берибти.
----Ҳой биродар, Сиз бу матоларни сотиб олишга қурбингиз етмайди. Четга ўтинг, ҳозир Чориқулибой келади. Пештахтани тўсманг.
Эскироқ олача тўн, оёғига нимдошроқ хром этик кийиб симоби салла ўраган харидор қўлини кўксига қўйиб узр сўрабти:
---Узр биродар. Чориқулибойчалик олмасам ҳам Хитойи шойингиздан озмунча олмоқчи эдим. Ижозат беринг, танлай...
Савдогарнинг авзойи бузилиб дўқ қилибти:
---Четга ўтинг! Хитойи шойи олишга яраша баҳоси ўртача тўнингиз йўғу, шойи оласизми? Бу бойларнинг моли!
Харидорнинг юзига қон тепиб жаҳли чиққани яққол маълум бўлибти ва қўнжидан олган бир халтача тилла тангани Хитойи шойи устига тўкибти. Сўнг жаҳл билан буюрибти:
---Кесинг икки пайтобавор!(Пайтоба, пайтава)
Шошилиб қолган савдогар дарҳол ўлчаб кесиб берган экан ҳалиги киши этигини ечиб шойини пайтава қилиб ўрабти. Бироз у ёқ бу ёғига қарагач ечиб ташлаб Ҳинд матосидан кесишни буюрибти. Бу ҳам ёқмай, Банорас атласи,кейин кимхобу адраслардан кестириб пайтава қилиб ўрайверибти ва ёқмади деб ирғитаверибти.Бутун савдогару харидорлар Чориқулибой келишини ҳам эсдан чиқариб томоша қилишаркан. Ниҳоят бироз жаҳли босилгач ўрнидан туриб ҳаммага эшиттириб шундай дебти:
---Молингизнинг ҳаммаси манга пайтобаворликка арзонлик қилади. Майли, оламан кесганларингизни. Сиздек бефаҳм эшшагим бор, тўққум (тўқим, асли таққим, тақимига қўйиб эшшак устига ўтириш учун) қиларман ўшанга!
Ҳаммага кулги бўлган савдогарга қараб шундай дебти яна:
---Аллоҳ бандасини бою камбағалга ажратмаганда сиз нега ажратасиз? Чориқулибойнинг шохи йўқ. У ҳам ҳаммадай одам. Ёки бирор фарқимни кўраяпсизми? Ман Чориқулибойман!
БАЛИҚ УРУҒ ҚЎЯДИ. УРУҒИНИ ҚИРМАНГИЗ!
Чориқулибой Зарафшон дарёси устига қурдирган кўприк ҳаққида кўпчилик билади. Кўприк тарҳини Чехия архитекторлари чизган. Германиялик муҳандислар ва маҳаллий ҳунармандлар қурилишни ташкиллаштиришган. Кўприк қурилишида ўн минглаб Ғазғон мармари, юз минглаб Қоровулбозор пишиқ ғишти ишлатилган. Гидроизоляция учун эса икки мингта ҳўкиз териси ишлатилган. Мана қудрат! Мана бойликнинг саховат йўлида сарфланиши!
Ўша даврда одамлар виждону--инсофли бўлишган эканда!... Кўприк қурилиши бошлангач ишлашга лаёқати бор қайсики эркак бўлса Бухоро, Қарши, Самарқанд ва Хоразмдан гуруҳ гуруҳ бўлиб ҳашарга келишаркан. Катта дошқозонларда ҳашарчиларга овқат қилинар экан. Ўзига тўқроқ кишилар кунда қўй сўйиб келтириб беришар, тандир тандир нон, ҳолва, сомсалар қилиб олиб келишар экан. Шўх ёш--яланг йигитлар дарёдан балиқ овлай бошлашибти. Айни балиқлар уруғ қўядиган саврнинг охири жавзонинг бошлари экан ўшанда.Буни эшитган Чориқулибой шахсан келиб ҳаммани йиғиб шундай деган эканлар:
---Ҳеч қайси динда бўғоз жонзотни сўйишга рухсат йўқ, магарки зарурат ва узрли сабаб бўлмаса. Ҳозир балиқлар уруғ қўядиган маҳал. Шу сабаб балиқ овлаб уруғини қирманг. Ким неча балиқчи балиқ тутиб рўзғор тебратади. Ёз, куз, қишда балиқлар камайишига сабаб бўлиб уруғини қирманг. Увол қилманг. Магарки шунча балиқ егингиз бор экан, ёзда балиқлар уруғини қўйиб бўлгач икки кун балиқ қовуртираман тушликка. Шу бўлибти ҳеч ким бошқа балиқ овламапти. Кейин Чориқулибой балиқ қовуртирганми йўқми билмадимку, лекин ўзинигина эмас балиқчиларнинг кейинини ўйлаган, қолаверса балиқлар камайиб кетиши мумкинлигини ўйлаб қайғурган виждони, имони дунёга етгулик киши бўлган эканлар.
Муаллиф: Зейл Лейла Мустафасайяр.
Суратда 1912-14 йилларда Чориқулибой қурдирган кўприк. Бир юз ўн йилдан буён битта устуни, бир ғиштига дарз кетмаган ҳали.
Присоединяйтесь к ОК, чтобы подписаться на группу и комментировать публикации.
Комментарии 6
Bozorda boʻlgan voqea 16 - asr deyilyapti.
Koʻprik esa 110 yil oldin qurilgan.
Choriquliboy aniq qaysi davrda yashab oʻtgan
Саховатпеша Чорикулбойга хам
Аллох рози булсин хар иккисидан хам