Россия Украина уруши билан машғул бўлиб, Суриядан кўплаб қўшинларини олиб чиқиб кетганидан кейин ҳокимият бўшлиғи пайдо бўлди. Бу бўшлиқни Эрон ва Туркия тўлдирмоқчи. Геосиёсий шахмат тахтаси қайта тикланар экан, ставкалар юқори ва оқибатлари Сурия ва Яқин Шарқ учун чуқур бўла
Россиянинг чекиниши ва натижада куч бўшлиғи
Россиянинг Украинага бостириб кириши унинг кўплаб қўшинларини Суриядан олиб чиқиб кетишга мажбур қилди. Ушбу қайта жойлаштириш Эрон ҳам, Туркия ҳам тўлдиришга интилаётган ҳокимият бўшлиғига олиб келди. Бир пайтлар Сурияда ҳукмрон хорижий куч бўлган Россия, энди ўз стратегик манфаатларини камроқ активлар билан ҳимоя қилишга эътибор қаратмоқда. Бу чекиниш бошқа минтақавий ўйинчиларнинг, хусусан, Эрон ва Туркиянинг ўз режалари билан кўпроқ манёвр қилишига йўл очди.
Россиянинг воситачилик ҳаракатлари
Бу ўзгаришлар фонида Россия Туркияни Асад режими билан алоқа ўрнатишга ундамоқда. Москванинг мақсади Эроннинг таъсирини заифлаштириш ва минтақани барқарорлаштирадиган ва Россия манфаатларини ҳимоя қиладиган сиёсий ечимни тақдим этишдир. Туркия ва Асад режимининг яқинлашуви, Туркияга Сурия шимолидаги ЙПГга қарши амалиётлар учун яшил чироқ ёқиши ва Туркиянинг стратегик мақсадларига мос келиши ҳам мумкин.
Туркия АҚШнинг яқинлашиб келаётган президентлик сайловлари билан овора бўлишини, харакат қилиш учун фурсат сифатида кўрмоқда. Туркия Ироқдаги шиа ҳукумати билан ПККга қарши амалиётлар ўтказишни мувофиқлаштирмоқда. Ироқнинг Ҳашд аш-Шаби ҳукумати билан бу ҳамкорлик ҳозирги геосиёсий вазиятдан Туркия фойдасига фойдаланишга қаратилган стратегик ҳаракатдан далолат бермоқда.
АҚШнинг роли ва келажакдаги ноаниқликлар
АҚШнинг Суриядаги роли, айниқса CENTCOM орқали муҳимлигича қолмоқда. Аммо яқинлашиб келаётган президентлик сайловлари жиддий ўзгаришларга олиб келиши мумкин. Собиқ президент Трамп АҚШ қўшинларини Суриядан олиб чиқиш позитсиясини эгаллаган эди ва келажакдаги раҳбариятнинг худди шундай позитсияси (айниқса, Трамп қайта сайланган тақдирда) динамикани яна ўзгартириши мумкин. Туркия ўз манфаатларини кўзлаб, бу мумкин бўлган бўшлиқлардан фойдаланиб, воқеаларни яқиндан кузатиб боради.
Эроннинг ўсиб бораётган таъсири
Эрон Россиянинг камайиб бораётганидан фойдаланиб, Суриядаги назоратини сезиларли даражада оширди. Сўнгги ўн йил ичида Эрон Сурияга миллиардлаб доллар сармоя киритди ва ҳозир уларнинг қарийб 70 фоизи шиа жангари гуруҳларини билан қувватлаган, Сурия армиясини назорат қилади. Эроннинг таъсири фақат ҳарбий назорат билан чекланмайди. У Суриянинг сиёсий ва ижтимоий тузилишига ҳам чуқур сингиб кетган.
Бу ютуқларга қарамай, Эроннинг позитсияси муаммолардан холи эмас. Исроил ҳаво ҳужумлари, Сурия ва жанубий Ливандаги Эрон қўмондонлари ва инфратузилмасини нишонга олиб, Эрон таъсирига қарши туришдаги қатъиятини намойиш этмоқда. Бундан ташқари, Эроннинг ҲАМАСни қўллаб-қувватлаётгани даъво қилинаётган Ғазодаги уруш, Эроннинг минтақавий ҳаракатларига яна бир мураккаблик қатламини қўшди.
Эрон ва Асад режими ўртасидаги кескинлик
Бу манёврлардан хабардор Эрон, Асад режимига қаттиқ огоҳлантиришлар берди. Башар Асадга яқин бўлган асосий шахсларга нисбатан суиқасд таҳдидлари, Эроннинг ўз таъсирини сақлаб қолиш қатъиятини кўрсатмоқда.
Теҳроннинг муҳим сармоялари ва Суриянинг ҳарбий ва сиёсий соҳасига чуқур кириб бориши уни осонликча эътибордан четда қолдириб бўлмайдиган ўйинчига айлантирди.
Охирги воқеалар Эрон ва Асад режими ўртасидаги таранглик кучайиб бораётганини кўрсатмоқда. Эрон расмийлари Асад режимини Эроннинг асосий кучлари Дамашқдаги жойлашуви ҳақидаги нозик маълумотларни ошкор қилганликда айблади. Бу айблов Исроилнинг Дамашқдаги Эрон консуллиги яқинидаги Эрон Инқилобий Гвардиясининг махфий штаб-квартирасини нишонга олган ҳаво ҳужумидан кейин содир бўлди. Оқибатда юзага келган ишончсизлик муносабатларни янада кескинлаштирди ва Асад режимидаги муҳим шахсларга нисбатан суиқасдларнинг кучайиши ва бу суиқасдлар Эрон томонидан ўч олиш мақсадида амалга оширилган деган шубҳаларни кучайтирди.
ПКК Сурияда ЙПГ номи билан танилган ва Суриянинг шарқий минтақаларида кучини мустаҳкамлашга ҳаракат қилмоқда. Сўнгги пайтларда улар ўзлари назорат қилган ҳудудларда, кўплаб араб қабилаларини бирлаштиришга муваффақ бўлдилар. Дейр аз-Зор минтақасида баъзи қабилалар билан ЙПГ ўртасида тўқнашувлар содир бўлган бўлса-да, вазият тинчланган кўринади. ЙПГ бир неча "Демократик Озод Сурия Армияси" гуруҳлари билан бирлашган ва ҳозирда "Сурия Демократик Кучлари" деб номланади. Ушбу янгиланган ҳаракат ПКК билан алоқаларини яшириш, кўпроқ сиёсий эркинликка эришиш ва Туркиядан босимни камайтириш учун қилинган.
ЙПГ, ИШИДга қарши курашда муҳим куч эди, аммо энди уларнинг роли ўзгарди. Улар Қўшма Штатлар номидан Суриянинг нефтга бой минтақаларининг ҳимоячилари сифатида кўрилади ва Эрон, Ироқ, Туркия ва Сурияни ўз ичига олган минтақада курд давлатини барпо этиш уларнинг мақсадларидир. Бу мақсад Туркия учун асосий тўқнашув нуқтасидир, чунки курд давлатининг барпо этилиши Туркиянинг ҳудудий яхлитлигига бевосита таҳдид сифатида кўрилади.
Бундан ташқари, ЙПГ дунёнинг энг ёмон қамоқхоналари ташкил қилиб, минглаб ИШИД жангарилари ва уларнинг оила аъзолари турли миллатларга мансуб одамларни сақламоқда. Ғарб ЙПГни бу одамларни назорат остида ушлаб туриш учун муҳим иттифоқчи сифатида кўради, Ғарб уларнинг потенсииал қайтиши миллий хавфсизликка жиддий таҳдид солиши мумкинлигидан хавотирда. Бу ЙПГнинг Ғарб давлатлари учун стратегик аҳамиятини кучайтирди ва уларни Суриядаги давом этаётган урушда асосий ўйинчига айлантирди.
7-октябр куни Ал-Қассам бригадаларининг Ғазодаги дадил амалиётларидан илҳомланган ҲТШ мавжуд режаларни бузиши мумкин бўлган, кенг кўламли кутилмаган ҳужум уюштириш имкониятига эга. ҲТШ камида беш миллион суриялик яшайдиган ҳудудни назорат қилади. Бу муҳим аҳоли сони Туркия ва Ғарб давлатлари учун эътиборга олинадиган муҳим омил ҳисобланади.
ҲТШ назоратидаги ҳудудга ҳар қандай таҳдид, Туркия ва охир-оқибат Европа томон қочқинларнинг катта тўлқинини келтириб чиқариши мумкин. Ушбу ривожланиш иккала минтақа учун ҳам улкан сиёсий ва гуманитар муаммоларни келтириб чиқаради ва ҲТШ назорати остидаги минтақаларда барқарорликни сақлашнинг стратегик аҳамияти борлигини таъкидлайди.
Россия Украинага эътибор қаратган бир пайтда, Эрон ва Туркия, иттифоқлар, жанговар ҳаракатлар ва стратегик қийинчиликларга билан тўла манзарада ўз таъсирини кенгайтиришга тайёр.
Бу кучлар томонидан амалга оширилган ҳаракатлар ва АҚШ, Асад режими, ПКК/ЙПГ ва ҲТШнинг жавоблари, Сурия ва Яқин Шарқнинг келажагини шакллантиради.
Дунё кузатаётганидек, ушбу геосиёсий шахмат ўйинидаги кейинги ҳаракатлар ноаниқ бўлиб қолмоқда, аммо уларнинг таъсири, албатта чуқур бўлади.
Муаллиф: Абдуссомад Дагул (16.07.2024)
Присоединяйтесь к ОК, чтобы посмотреть больше фото, видео и найти новых друзей.
Нет комментариев