дар замони муосир
Дар раванди ташаккулёбии ҷомеаи иттилоотӣ дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷамъиятӣ технологияҳои гуногуни иттилоотию коммуникатсионӣ ба таври фаъол мавриди истифода қарор дода мешаванд ва маҳз дар чунин шароит иттилоот ва манбаъҳои иттилоотӣ яке аз омилҳои муҳимтарини рушди инсон, ҷомеа ва давлат ба шумор меравад. Имкониятҳои васеи технологияҳои иттилоотӣ ва компютерӣ имкон медиҳанд, ки раванди мониторинги системаҳои иттилоотии соҳаҳои гуногун ва раванди идоракунии объектҳои давлатӣ, иқтисодӣ, ҳарбӣ-сиёсӣ, иҷтимоӣ ва ғ. дар шакли худкор (автоматизатсия) ба роҳ монда шуда, дар бораи равандҳои мазкур маълумоти даркорӣ бо суръати хеле баланд ва дар ҳаҷми зарурӣ ҷамъоварӣ карда шуда, коркард гардад ва дар самти зарурӣ интиқол ёбад ва умуман дар самти ҳимояи манфиатҳои миллӣ истифода бурда шавад. Дар шароити рушди технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ бегумон рушди ҷомеаи иттилоотӣ ба амал меояд ва аз ин рӯ, пешбурди сиёсати иттилоотикунонӣ зарурати давру замон маҳсуб меёбад.
Таърих гувоҳ аст, ки қисми зиёди дастовардҳои соҳаи илму техника дар баробари фоида, ба инсоният зарар низ расонидаанд. Барои исботи ин фикр ба хотир овардани дастовардҳои чунин соҳаҳои илм кофӣ аст: дастовардҳои физикаи ядроӣ – яроқи атомӣ; электроникаи оптикӣ – яроқи лазерӣ; кимиё – газҳои заҳролуд; биология – яроқи биологӣ ва ғ. Ҳама вақт дастовардҳои илмию техникӣ аз ҷониби як қатор неруҳо, ташкилотҳо ва ҳатто баъзе давлатҳо ҳам барои ба даст овардани фоида ва ҳам барои расонидани зарар истифода бурда мешаванд. Истифодаи дастовардҳои соҳаи технологияҳои иттилоотӣ низ чунин аст.
Бо назардошти чунин вазъият гуфтан мумкин аст, ки субъектҳои муайян (иттиҳоди давлатҳо, давлатҳои алоҳида, ташкилотҳо, шахсони алоҳида) кӯшиш менамоянд, ки манбаъҳои мухталифи иттилоотӣ, роҳу усул ва технологияҳои истифодабарии онҳоро дар ихтиёри худ қарор диҳанд, то ки дар раванди муборизаҳои иқтисодӣ, тиҷоратию молиявӣ ва ҳатто ҳарбӣ манфиатҳои худро хубтару беҳтар ҳимоя намоянд ва дар муқобили манфиатҳои рақибони худ монеа эҷод созанд. Дар чунин шароит иттилоот ва технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ барои баъзеҳо воситаи ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва барои рақибон таҳдид ба манфиатҳои онҳо маҳсуб меёбанд. Бинобар ин, масъалаи мазкур бояд дар асоси қонунияти «ҳуҷум ва ҳимоя» баррасӣ карда шавад. Зеро дар шароити муосир «яроқи иттилоотӣ» дар муносибат бо «сипари иттилоотӣ» афзалияти бештар пайдо намуда истодааст. Дар ҳамин гуна вазъият масъалаи таъмини амнияти иттилоотӣ дар мадди аввал гузошта шуда, алоқамандии он бо соҳаҳои дигари амният эҳсос мегардад.
Бояд гуфт, ки раванди ташаккулёбии назарияи амнияти иттилоотӣ ҳанӯз ҳам ба охир нарасидааст. Олимону мутахассисони ин соҳа бо назардошти рушди бемайлони илму техника марҳила ба марҳила паҳлуҳои гуногуни онро мавриди омӯзишу баррасӣ қарор дода истодаанд. Зеро амнияти иттилоотӣ барои ҷомеаҳои дорои системаҳои мухталифи иттилоотӣ аҳамиятнок ва барои ҷомеаҳои дар ҳоли гузариш қарордошта камаҳамият мебошад. Аммо олимони ҷомеаҳои дуюм ба сифати нақшаи дурнамо, ки гузариш ба ҷомеаи иттилоотӣ ногузир аст, таҳдидҳои эҳтимолии соҳаи иттилоотро баррасӣ менамоянд. Масалан, Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати тозаистиқлол дар раванди гузариш ба ҷомеаи иттилоотӣ қарор дорад. Дар он соҳаҳое, ки нақши иттилоот ва технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ баланд гардидааст, таҳдидҳои иттилоотӣ низ аллакай эҳсос мегарданд. Аммо ин ибтидои воридшавӣ ба фазои иттилоотии глобалӣ мебошад. Дар оянда ҳаҷм ва шумораи таҳдидҳои иттилоотӣ бо назардошти сатҳу сифати воридшавии мамлакат ба фазои иттилоотии глобалӣ афзоиш меёбанд. Ин аст, ки дар мамлакати мо низ таҷрибаи омӯзиши амнияти иттилоотӣ ва таҳлили таҳдидҳои соҳаи иттилоот тӯли даҳ соли охир хеле зиёд ба назар мерасанд.
Дар самти омӯзиши назарияи амнияти иттилоотӣ муайян намудани мафҳумҳои асосии ин соҳа вазифаи аввалиндараҷа маҳсуб меёбад. Дар миёни онҳо омӯзишу баррасии паҳлуҳои гуногуни мафҳумҳои «амнияти иттилоотӣ», «манфиатҳои соҳаи иттилоот», «хатарҳои иттилоотӣ» ва «таҳдидҳои иттилоотӣ» аҳамиятнок гардидаанд.
Бояд гуфт, ки муҳаққиқони гуногун амниятро дар аксар маврид ҳолати ҳимоятшавандагӣ аз таҳдиду хатарҳо муаррифӣ менамоянд. Дар муносибат бо амнияти иттилоотӣ низ чунин шарҳу тавзеҳ истифода мегардад. Чунин муносибат дар Консепсияи амнияти иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ дида мешавад. Чунончи, дар консепсияи мазкур «амнияти иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳолати ҳимоятшавандагии манфиатҳои миллӣ дар соҳаи иттилоот» муаррифӣ мегардад.
Дар таърифи мазкур ибораҳои «амнияти иттилоотӣ», «ҳолати ҳимоятшавандагӣ», «манфиатҳо» ва «соҳаи иттилоот» мафҳумҳои калидӣ мебошанд.
Бояд тазаккур дод, ки амният на ҳама вақт ба воситаи ҳолати ҳимоятшавандагӣ таъмин мегардад. Баъзан вақт риояи қоидаҳои рафтор, дар сатҳи баланд ташкил намудани омодагии касбии мутахассисон, қобилияти корӣ ва коршоямии техника, шароити хуби пешбурди сиёсати иттилоотӣ ва ғ. низ заминаҳои мусоиди таъмини амният ба шумор мераванд. Масалан, ҳанӯз ҳам ҳеҷ як давлат наметавонад худро аз ҳуҷумҳои яроқи ядроӣ ба таври самаранок муҳофизат намояд. Аммо дар ихтиёри як қатор давлатҳо қарор доштани шумораи зиёди яроқҳои ядроӣ имкон медиҳад, ки дар шароити сар задани ҳуҷумҳои ядроӣ сар додани мушакҳои ҷавобӣ низ ба амал ояд. Айни замон чунин вазъият воситаи пешгирии ҷангҳои ядроӣ мебошад. Зеро давлатҳои соҳиби яроқи ядроӣ аз тарси аз ҷониби рақиб зери ҳуҷуми ядроӣ қарор гирифтан аз ин амал даст мекашанд. Аз соҳаҳои гуногун ба монанди ин мисолҳои зиёд овардан мумкин аст. Аз ин рӯ, ҳатто дар шароите, ки ҳолати ҳимоятшавандагӣ дар сатҳи зарурӣ мавҷуд набошад ҳам, риояи қоидаҳои бехатарӣ ва мувофиқи талабот ба роҳ мондани рафтори объекти амният имкон медиҳад, ки амнияти он таъмин карда шавад.
Ҳамин тариқ, манфиатҳои ҳаётан муҳимми шаҳрвандон, ҷомеа ва давлат дар соҳаи иттилоот объекти амнияти иттилоотӣ маҳсуб меёбанд. Ҳолати ҳимоятшавандагии манфиатҳо низ на ҳама вақт амнияти субъект (соҳибони манфиатҳо)-ро таъмин менамояд. Баъзе мутахассисон иброз медоранд, ки дар ҷое, ки манфиатҳо дида намешаванд, таҳдидҳо вуҷуд дошта наметавонанд. Аммо чунин мулоҳизаронӣ то андозае ғалат аст. Масалан, аз як соҳаи муайян манфиатдор набудани давлат маънои онро надорад, ки амнияти вай дар ин соҳа таъмин аст. Зеро як қатор давлатҳои дигар дар ин соҳа манфиатҳои худро доранд, ки ҳар замон метавонанд даъвоҳои худро дошта бошанд ва манфиатҷӯиҳои худро ба роҳ монанд.
Ҳамин тариқ, айни замон оид ба мазмуну моҳияти амнияти иттилоотӣ таърифҳои гуногун вуҷуд дорад. Таҳлили онҳо нишон медиҳад, ки дар аксар маврид онҳо характери миллию идеологӣ доранд. Зеро манфиатҳои субъектони як ҳудуд аз ҳудуди дигар то андозае тафовут доранд ва аз ин моҳияти амнияти иттилоотии як ҷомеа аз ҷомеаи дигар низ фарқ карда меистад. Таърифҳои амнияти иттилоотӣ дар зери таъсири қонунияти мазкур ба вуҷуд омадаанд.
Барои хубтару беҳтар шарҳ додани моҳияти амнияти иттилоотӣ инчунин шарҳи мазмуни мафҳумҳои «хатарҳои иттилоотӣ» ва «таҳдидҳои иттилоотӣ» низ хеле муҳим аст. Хатарҳои иттилоотиро чунин маънидод кардан мумкин аст:
– вазъияте, ки дар он бо роҳи таъсиррасонӣ ба соҳаи иттилоот ба объекти амнияти иттилоотӣ зарар ва ё зиёни калон расонида мешавад;
– хислатҳои объекти амният, ки он бо роҳи таъсиррасонӣ ба соҳаи иттилоотӣ қодир аст ба дигарон зарар ва ё зиён расонад.
Таҳдидҳои иттилоотӣ шарту шароит ва омилҳое мебошанд, ки ба воситаи таъсиррасонӣ ба соҳаи иттилоотии объекти амният таҳдид менамоянд. Ба таври мушаххас онҳоро чунин баён намудан мумкин аст:
– нияти зарари калон расонидан ба соҳаи иттилоот;
– хатарҳои иттилоотие, ки эҳтимоли амалишавии онҳо хеле зиёданд;
– омил ва ё маҷмӯи омилҳое, ки барои объекти амният хатарҳои иттилоотиро эҷод менамоянд. Ба сифати чунин омилҳо фаъолияти субъектони гуногун, рафтори объектҳои амният, ҳодисаҳои табиӣ ва ғ. номбар намудан мумкин аст.
Хусусиятҳои муҳимми амнияти иттилоотиро ба таври зерин маънидод намудан мумкин аст:
– амнияти иттилоотӣ ҳолате мебошад, ки дар он ба соҳаи иттилоотии объекти амният ҳеҷ гуна хатарҳо таҳдид намекунанд ва зарар низ расонида наметавонанд;
– амнияти иттилоотӣ ифодагари хислатҳои объекти амният буда, дар соҳаи иттилоотӣ бо роҳи риояи қоидаҳои рафтор зарари хатару таҳдидҳоро коҳиш медиҳад.
Дар маҷмуъ, амнияти иттилоотӣ омили муҳими рушди инсон, давлат ва ҷомеа ба шумор рафта, имрӯз дар кишвари мо ниёз ба беҳбудӣ ва таъмини технологияи иттилоотию коммуникатсионии муҳофизӣ дорад.
Сангов Ш,
таҳлилгари масоили сиёсӣ
Присоединяйтесь к ОК, чтобы посмотреть больше фото, видео и найти новых друзей.
Нет комментариев