Җәй дә үтеп бара иде, быел кече улы да мәктәпкә җыена.
Кызу урак өсте дә башланды. Шулай да Әлфия беркөнне
үз урынына кеше калдырып, Чаллы базарына – улларына
мәктәп киемнәре алырга китте. Көн буе базарда йөреп, Әлфия
бик арыды, тамагы да кипте. Халыкны ерып, универсам
алдындагы фонтан турысына килеп чыкты. Анда һәрвакыттагыча
өйсез исерекләр җыелган, араларында хатыннар
да бар. Шәһәр халкы моңа күнексә дә, авыл кешесе күрсә,
авыз ачып карый. Әлфия дә аларга күз ташлады. Киемнәре
пычрак, ертылып беткән; битләре сыдырылып күгәргән,
чәчләре майланып каткан; күп эчеп үзләре дә кара янып
беткән… «Эх, мескеннәр», дип куйды Әлфия алар яныннан
үткәндә. Шулвакыт араларында утырган берәү аңа бик тә
таныш тоелды. Әлфия адымын акрынайтты да тагын карап
куйды, кинәт аны нидер туктатты, ашыга-ашыга кире килде.
Сумкаларын күтәреп, таныш тоелган кеше каршысына килеп
басты. Исерекләр шаулаудан туктап, Әлфиягә текәлделәр.
Хатын беркемгә катышмый башын иеп утырган исерек алдына
тезләнде, иелә биреп, йөзенә карады. Теге исерек тә
башын күтәреп, тонык күзләре белән Әлфиягә текәлде. Үзе
ябык, озын чәче агарып беткән; җиткән сакал-мыек, өстендә
сәләмә кием, яланаякта иске сандали… Әлфия аны баштанаяк
карап:
– Илдус, синме бу? – диде пышылдады. Сумкаларын
җиргә ташлап, җиңнәренә ябышты. Ул да танып, «Әлфия»
диде, үзенең күзләренә яшь тулды.
– Илдус, нишлисең син монда, ник авылга кайтмыйсың,
кайда югалдың, ник мине көтмәдең? – Әлфиянең дүрт ел
буена җыелган күңел чишмәсе тулып ташыды, күзләреннән
яшь бәреп чыкты, үзе елады, үзе такылдады. – Без бит сине
югалттык, ник кайтмыйсың, җаның юкмыни синең? Син
бит безгә шундый кирәк, Илдус, ишетәсеңме? Сине балалар
ничә ел көтәләр! Таһир сине ташламады, син ник безне ташладың,
Илдус? – Әлфия күз яшьләрен тыя алмады.
– Әлфия, син исән, син терелеп чыккансың?! Кичер мине, мин сине коткара алмадым, кичер анда илтеп япкан
өчен. Син дә, Таһир да кичерә алмассыз, миңа оят, мин сезгә
бер ничек тә ярдәм итә алмадым. – Илдус балалар кебек
үкси-үкси елады, күз яшьләре аша сөйләде. – Мин балаларны
да карар, сине дә көтәр идем, тик мине Мөнирә өч елга
төрмәгә тыкты. Аннан чыккач, кайтырга хурландым. Әлфия,
син исән, нинди бәхет! – диде Илдус яшьле күзләре белән
Әлфиягә текәлеп.
– Илдус, син кайда яшисең?
Илдус һавага күрсәтте, «түшәгем дә, юрганым да шул»,
диде.
– Илдус, кайтыйк авылга, Таһир балаларына ата булырсың,
мин дә ялгыз булмам. Баш өстеңдә үз түбәң булыр,
кайтыйк, Илдус. Әйдә, тор, мин сиңа, син миңа ярдәм
итәрсең. – Илдус чайкала-чайкала Әлфиягә иярде, аларны
тыңлап утырган исерекләр дә, тирә-яктагы халык та аптырап
карады: шундый чибәр хатынга ник кирәк бу исерек?
Аңламассың бу хатын-кызны, чәче озын булса да акылы
кыска шул…
Әлфиянең эче тулы шатлык, әйтерсең, аңа бәхетле булыр
өчен шушы Илдус кына кирәк булган, әйтерсең, иң
мөһим мәсьәләсе чишелде. Әлфия үзалдына елмаеп кайтты,
менә, чәйнәп карагыз хәзер, аның үз ире, балаларының атасы
булачак! Әлфия Илдуска карап, «Барысы да яхшы булыр»,
дип елмайды. Таһир үлгәннән бирле беренче тапкыр шатлануы
иде аның.
Алар очраклы машинага утырып кайттылар да авыл башында
төшеп калдылар. Илдус бермәлгә куркып Әлфиягә
карады:
– Мин болай сезгә керә алмыйм, мин пычрак, ямьсез,
балалар куркырлар, иртәгә килермен, – диде акрын гына.
Әлфия яңа тапкан шатлыгын югалтудан курыккандай, Илдусның
беләгенә ябышты.
– Юк-юк, курыкма, кирегә юл юк. Мә, тот бу сумканы,
боларны син алды диярмен. Синең машинага праваң бармы?
– Бар иде дә, белмим, хәзер кайдадыр, бәлки әтиләрдә
ятадыр.
– Ярый, КамАЗ машинасында эшлим диярсең, Әлфис
шофер әти кирәк ди. – Алар икесе капка төбендә пышылдаштылар.
Әлфия капканы ачты:
– Кер, Илдус, үз йортыңа кергән кебек кер.
Капка тавышын ишетеп, балалар өйдән йөгерешеп чыктылар,
әнисе янында торган ябык озын адәмне күреп, шып
туктадылар. Бераз торгач, Заһир күтәрмәдән төшеп Илдус
каршысына килеп басты, танып, сөенеченнән кычкырып
җибәрде, «Илдус абый кайткан!» дип кочаклап алды. Илдус,
күңеле тулып, күзләрен кая яшерергә белмәде, үзе Заһирны
кысып кочаклады. Әлфия, бар кыюлыгын бер учка җыеп, ни
булса шул булыр дип:
– Менә, улларым, сезгә әти алып кайттым, теләсәгез,
әти булып кала, теләмәсәгез, иртәгә кайтып китә, – диде, үзе
олы улына карады. Заһир инде әнисен бер караудан аңларга
өйрәнгән бала.
– Әлфис, кил, бу бит безнең Илдус абый, хәтерлисеңме?
Бала буласы атасына сынап карады. Илдус аның алдына
тезләнеп:
– Кара, нинди зур үскәнсең, улым, – диде.
– Ә син КамАЗ машинасында йөри беләсеңме?
– Беләм, – диде Илдус, үзе Әлфиягә карады.
– Әйе, улым, ул әле эштән генә кайткан иде. Мин менә
син сорагач, аны үзебезгә алып кайттым.
Әлфис бик канәгать елмаеп әнисенә карады.
– Әйдә, кер, – диде Илдусны җитәкләп. Әлфия белән
Заһир арттарак калдылар. «Улым, мунча ягып җибәр», дип
пышылдады Әлфия.
– Ягылган, әни, мунча әзер.
– Алайса, сез мунча керегез, мин аш әзерлим.
Балалар Илдус яныннан китмәделәр, икәүләп мунча
керттеләр, өчәүләшеп ләүкәгә утырып парландылар.
Әлфис Илдусның кабыргалары беленеп торган гәүдәсен
тикшерде, киселгән-күгәргән эзләрне санады. Түзмәде, «син
нишләп болай ябык?» дип сорап куйды.
– Мин шундый инде, – диде Илдус уңайсызланып.
Мунча чоланында өч пар чиста кием ята, балалар Илдусны
әтиләреннән калган киемнәргә киендереп алып чыктылар.
Өйдә тәмле аш исе, Әлфия дә очып кына йөри. Илдус
үзен бик уңайсыз тоя иде, өйрәнә, хуҗа итеп хис итә алырмы
үзен дустының йортында? Әти-әнисенең кул астыннан чыгып
киткәннән бирле җылы аш, якты йөз күрмәгән Илдуска
бу әкият дөньясы иде. Әлфия үзе дә ничек итеп Илдус белән
тормыш башлап җибәрәсен күз алдына да китерә алмады,
алдагысын Алла белгән. Аларга барысына да бүген рәхәт, күңелле
иде, ә калганын күз күрер. Балалар бүлмәсе буш тора,
алар һаман өчәү бергә йоклыйлар иде, Әлфия Илдуска шул
балалар бүлмәсенә урын җәйде. Балалар йоклагач, Әлфия
акрын гына Илдус йоклаган бүлмәгә торып чыкты, үз көчен
сынап карамакчы булды. Илдуска кагылмыйча гына, аның
өстендә кулларын тотты, булган бар көчен Илдусны дәвалауга
юнәтте. Ничәмә еллар төрмәдә, исерек бомжлар арасында
кыйналып, бөтен эчке әгъзалары таушалып беткән, йөрәк тә
күп эчүдән генә түгел, кичерешләрдән дә бик йончыган – әйтерсең,
Илдус җитмеш яшьлек карт… Эчкечелек яман чир,
болай эчсә, озак яшәмәячәк. Әлфия һәр төнне торып, куллары
белән Илдусны дәвалады, ә ул, эчми дә тора алам икән
бит, дип уйлады. Әлфия аңа урамга чыгып, күренеп йөрергә
кушмады, «ныклап терелгәч чыгарсың, әнә, балалар белән
утыр», диде. Заһир күптән инде бу дөньяга хуҗа, шуңа күрә
Илдус белән бергәләп йорт, җир, бакча эшләрен икәү бик дус
эшләделәр. Әлфия катышмады, тыныч кына читтән күзәтте.
Илдус бер яклап, читенсенсә, икенчедән, сөенеп бетә алмады
– аңа балалар белән рәхәт иде. Кич җитсә, кайда баш
төртим, җил-давылдан кайда ышыкланыйм дип кайгырасы
юк. Исерекләр белән аракы өчен сугышасы юк… Илдус
күтәрмәдә шуларны уйлап утырды. Эх, бу башны, эчә-эчә
миләре сыекланып беткән шул, ни генә бирә алыр икән бу чибәр хатынга? Ул үзен аның янында йолкынып беткән карт
әтәчкә охшатты, аның саен ныграк читенсенде. Әлфия эштән
кайтса, куырылып калды, бик күзенә салынмаска, читтәрәк
йөрергә тырышты. Әлфия моны сизеп тора иде.
– Аптырама, Илдус, ничек тә яшәп китәрбез әле, күнегербез.
Тик болай яшәргә ярамый, әтиләр аңламаслар. Мин
сиңа тәкъдим ясасам ничек булыр икән? – Илдус кызарып
башын иде. Әлфия авызын каплап көлеп җибәрде. – Әллә
ояласың инде? Мин сине ашыктырмыйм, тик барыбер бер
түбә астында яшәгәч, бергә яши диләр бит инде, син риза
булсаң, никах булса да укытыйк.
– Мин синең янда шундый ямьсез, – диде Илдус акрын
гына, кулларын кая яшерергә белмичә. – Минем бер нәрсәм
дә юк, аннан, мин, мин, – дип тотлыкты, үзе тирләп чыкты,
куллары белән битен каплап авыр сулады, – мин сиңа Таһирны
алыштыра алмыйм, –диде.
Әлфия дә бераз каядыр карап уйланып торды:
– Таһирны беркем дә алыштыра алмый, тик аны кайтарып
та булмый. Без ике ялгыз, Илдус, синең дә тормышың
тормыш түгел, тол хатынның тормышы да бал түгел – һәркайсы
кыерсытырга гына тора, маңкасы кипмәгән малайлар
да, итәк чабуын җыя белмәгән көнчел хатыннар да яннарыннан
узганда тешләп калырга тырыша. Ә өйдә балалар әти
таптырта, шулай булгач, Илдус, без бер-беребезгә кирәк.
Синең барыр җирең юк, минем көтәр кешем юк, яшик бер
түбә астында, аннан күз күрер. Таһир үз урынында, син
үз урыныңда булырсың, – дип кулын Илдусның иңенә салды.
– Шулай булгач, син өйлән инде миңа. – Әлфия иелеп
Илдусның күзләренә карады.
– Ярар, – дип баш селкеде Илдус.
Шулай бер атналап яшәгәч, Әлфия Гариф абзыйларга
китте.
– Әткәй-әнкәй, сез миңа бик кадерле кешеләр, шуңа
күрә иң беренче итеп сезгә килдем. Мин балаларга әти,
үземә иптәш таптым, сезнең хәер-фатихагыз кирәк, менә
шул, – диде өстеннән йөк төшкәндәй, җиңел сулап.
– Кем ул, килен? – диде бианасы акрын гына аның янына
утырып.
– Илдус, Таһирның дусты.
Гариф абзый килененә исе китеп карады.
– Килен, яхшылап уйладыңмы? Бик эчә диләр бит аны,
үз көчеңә ышанасыңмы шулай? Ярата алмасаң нишләрсең?
– Без икебез дә Таһирны яраттык, Таһир да безне яратты,
ул каршы булмас дип уйлыйм. Балаларга әти кирәк,
бигрәк тә Әлфис үзәгемә үтте әти сорап. Ә Илдус бала җанлы,
нечкә күңелле кеше, миңа шул да җиткән, калганын күз
күрер.
Озакка сузмый гына картлар җыеп никах та укыттылар.
Әмирҗан гына әлегә берни дә белмәде, ишетмәде, һаман
киләчәккә үз хыяллары белән яшәде. Соңгы вакытта Әлфия
дә елмаеп кына йөри, аның белән да ачылып сөйләшә,
элекке кебек керфек астына яшеренми. Моны Әмирҗан яхшыга
юрады, боз кузгалды дип өметләнде. Соңгы араларда
Әлфис күренми иде, хәер, ул быел мәктәпкә керде. Әмирҗан
беркөнне аның чабулап кайтып килүен күргәч, машинасын
туктатып, янына утыртты:
– Күренмисең дә хәзер, – дип елмайды.
– Әни безгә Чаллыдан әти алып кайтты.
– Нәрсә алып кайтты? – диде Әмирҗан башына барып
җитмичә. Әлфис кычкырып көлеп җибәрде.
– Әти алып кайтты, дим.
Әмирҗан тормозга китереп басканын сизми дә калды,
бала башы белән доң итеп тәрәзәгә бәрелде.
– О-й, – диде Әлфис маңгаен ышкып. Әмирҗанга карагач,
куркып китте. – Ярый, мин кайтып җиттем инде, – диде
дә машинадан сикерде.
– Тукта, кем ул? – дип кычкырды Әмирҗан.
– Илдус абый, әтинең дусты. – Әлфис машинадан ераграк
китү ягын карады. «Әле ярый муен сынмады! Ни әйттем
инде шул чаклы – күзе акаеп чыкты. Бүтән утырмыйм
да мин аңа». Озакламый үз КамАЗлары булачак, аларның әтиләре бар хәзер! Бала юл буе кул болгый-болгый, үз-үзе
белән сөйләште.
Әмирҗанның йөрәгенә пычак кададылар мени, тынсыз
калды, бермәлгә күз аллары караңгыланып китте.
«Булмас, эчкече, урамда өстерәлеп йөргән Илдусмы? Ә
мин?» Әмирҗанның машинасы урынында сикерде, ул күзе
тонып ашлык ындырына чапты, кош-корт, кешеләр, котлары
алынып, юл кырыена чәчелде. Әмирҗан Әлфиянең эш
бүлмәсенә өермә булып килеп керде, аның чырае агарган,
ярсыган күкрәк күлмәккә сыймый – изүләре ычкынган. Әлфия
куркып читкә тайпылды.
– Әлфия, әйт, дөрес түгел диген, Әлфис нинди әти турында
сөйли? Әйт, матурым, дөрес түгел диген! – Әлфия
артка чигенде, Әмирҗан аның беләгеннән эләктереп үзенә
тартты, текәлеп күзләренә карады. – Әйт, сөеклем, дөрес түгел
диген, мин бу яшел күзләрне күрмичә яши алмыйм, әгәр
бу дөрес булса, миңа монда яшәүнең мәгънәсе юк.
Әлфия матур күзләрен тутырып Әмирҗанга карады,
алар күпмедер бер-берсенә карашып тордылар. Әлфиягә
текәлгән күзләрдә күпме өмет, күпме ялкын, янына килсәң,
янарсың. Аннан түгел, үзеңнән куркырга кирәк… Көчле куллар
аны ычкындырмады.
– Өзгәләмә үзәгемне, үзең күрәсең ничек газаплануымны,
Әлфия, үлепләр яратам, кире какма мине. – Әмирҗан
аны күкрәгенә кысып кочаклады, көчле күкрәк сеңерләре
шыгырдагандай булды, шашып, чәчләреннән, күзләреннән
үпте, кайнар сулышы назга сусаган Әлфиянең дә башын
әйләндерде, аяклары камырга әйләнде. Аңлый – ярамый,
яхшы түгел, кеше күрер. Ул бит хәзер ир хатыны санала.
Тик, гөнаһ шомлыгы, чыгасы килмәде бу кочактан, дөньяны
онытып, бөтенесенә төкереп, сөясе-сөеләсе килде. Шундый
мәхәббәттән баш тартуы кызганыч иде. Йөрәк акылга буйсынмыйча,
аның йөрәгенә кушылып типте, икесе дә акылларын
юар хәлгә җиттеләр.
– Юк-юк, Әмирҗан, калдыр мине! – Әлфия аны этеп
җибәрде, еш-еш сулыш алып, арты белән борылып басты, бу хәлдән соң күзенә бәреп әйтә алмады. – Кичә никах укыттык,
– диде акрын гына. Салкын судан кинәт кайнар суга болгап
аткандай булды, Әмирҗанның чырае агарып тартылды,
башын селкеде. Әлфияне үзенә борып, күзләренә карады,
«Мин ничек яшим соң хәзер, – диде хәле бетеп. – Синсез,
өметсез. Әлфия, без бит бер-беребезне үлгәнче яратышып
яши ала идек, нишләдең син?» Әмирҗанның күзләрен яшьле
томан каплады
– Син чынлап миннән җирәндеңме, шул исерек Илдуска
алыштырдыңмы? Әллә теге көннең үчен алуың шул
булдымы?
– Юк, Әмирҗан, мин сине кичердем. Мин сине ярата да
алган булыр идем, тик ул чакта Таһир белән мәхәббәтебезгә
хыянәт итү булыр иде. Син үзең дә Таһир кебек көчле ир кеше,
бервакыт үзең дә аңлар идең кешедән калган учак синең
өчен түгел икәнлеген. Үз учагыңны як, якты янсын. Рәхмәт
мәхәббәтең өчен, рәхмәт җиләкләрең белән чәчкә бәйләмнәрең
өчен, миңа рәнҗемә, бәхетле бул, мин сиңа тиң түгел.
– Ә Илдус ?
– Илдус белән без әлегә дуслар, безнең уртак кайгы, уртак
яраткан кешебез. Без ике ялгызга җан тынычлыгы булса,
шул җиткән.
– Юк, юк, Әлфия, син хаклы түгел, син тагын яратудан,
бәхетле булудан курыктың? Ни хакына үзеңне корбан
иттең?
– Мәхәббәтем хакына. Мин кайчандыр бик бәхетле
булдым, ул мине гомеремә җитәрлек итеп яратты, мин аны
гомерем буена саклаячакмын. Син дә үз бәхетеңне тап, ә мине
оныт, башкаларны оныткан кебек…
– Әлегә мин үкенәм, соңрак син үкенерсең, дип җырлыйлар,
эх, Әлфия..
Әмирҗан тагын болынга чыгып, руленә капланып эчен
бушатты, аның күз яшьләрен беркем дә күрмәде, йөрәк
януын көзге җилләр дә баса алмады, киресенчә, тузгытып
янгынны көчәйтте. Әмирҗан яшь аркылы аста яткан авылына
карады: аны монда башка берни дә тотмый, үрелеп тә өзеп каба алмагач, карап торудан ни файда. Икенче көнне
Әмирҗанның КамАЗы эшкә чыкмады, уттай урак өстенә
дә карамыйча, Әмирҗан авылдан чыгып китте. Аның кая
киткәнен беркем дә белмәде. Инде быел көздә өйләндерергә
дип өметләнгән Сара карчык та төпчегенең кая чыгып
югалганын белмәде, шулай да кеше алдында сер бирмәде,
«Шәһәрдә йөргән кызы бар иде бит аның, шуның янына
китте», – диде.
Тик кешене алдаса да, үз-үзләрен алдый алмыйлар. Карты
да:
– Калдык, карчык, ялгыз картлыкта. Мин әйтте диярсең,
малай бүтән авылга кайтмаячак. Сихерләде Таһир хатыны
шул яшел күзләре белән, хурлыгы ни тора, авылның беренче
егетен шул урамда аунап яткан Илдуска алыштырсын
әле. Ул түгел, хәтта мин хурландым. Көтмә, карчык, үзебез
гаепле, – диде.
Әлфия белән Илдусның бер гаилә булып яшәвенә бер
ай вакыт үтеп тә китте. Алар дусларча сөйләштеләр, көлештеләр.
Илдус балалар белән генә үзен иркен тота, Әлфия
күренсә, сәбәп табып, я читкә борыла, я тәмәке тартырга
чыгып китә. Моны балалар да сизә башлады бугай. Заһир да
беркөнне Илдус сарайга кереп киткәч, көлеп куйды:
– Илдус абый гел кызлар кебек, әллә синнән ояла, әллә
курка, аңламассың, сине күрдеме, качу ягын карый.
Әлфия сиздермичә генә Илдусны күзәтте. Ул аның хәлен
аңлый иде. Никахлы хатынына ничек карарга да белми,
бичара, ир булгач, нидер эшләргә кирәктер дә бит, ә ул һаман
балалар белән уйный. Әлфия аның өчен һаман Таһир
хатыны булып кала бирде. Әлфия аңа һаман эшкә чыгарга
рөхсәт итмәде, ике бала өстенә өченчесе булып бер хатын
җилкәсендә утыру да яхшы түгел иде Илдуска. Әлфия аны
урам йогынтысыннан саклап калырга, эчкече Илдус исемен
юып ташларга тырышты. Кешеләр, нигә җилкә кимеге итеп
тота икән, дип чәйнәделәр чәйнәвен. Сабир да, «эшкә чыгар, нишләп яткырасың аны», дип әйткәләде. Әлфия елмайды
гына:
– Утырсын, гаилә җылысы тойсын, балаларга да бик
рәхәт аның янында, ә эш качмас.
Беренче кар төшкәч, кул арбасы белән урманнан агачлар
төяп кайттылар. Илдус ниндидер юк-бар ботактан шүрәле
ясап биргәч, балалар шаккатып карадылар. Ул аларга ничек
эшләргә икәнен күрсәтте. Өчәүләшеп балалар бүлмәсен мастерскойга
әйләндерделәр. Илдус эшне ашыкмыйча, бөтен
күңелен биреп, җиренә җиткереп эшли, агач чокыганда да
шундый ихлас: телен чыгара-чыгара чокый. Малайлар аңа
карап бер-берсенә тел күрсәтәләр дә эчләре катып көләргә
тотыналар, Илдус үзе дә елмаеп куя. Әлфия өйдә үзе генә
чакта Илдус тыштан маллар яныннан керми, әйтерсең, аның
белән ялгыз калудан курка. Балалар мәктәптән кайткач, бергә
сөенә-сөенә сөйләшә, җан кереп китә, тик барыбер Әлфиягә
күтәрелеп карамый. Аның бу хәле Әлфиягә дә бик кызык тоела
иде, вакыт-вакыт аны бала кебек кочаклап юатасы килә
башлый. Әлфиянең күз карашын үзендә тойса, кулындагы
әйберләре төшеп китә – ни булды бу Илдуска?
Илдус үз хәлен үзе дә аңламады, Әлфияне күрми тора
алмый, сихерләнгән кебек тартыла. Илдусның яшьлеге үтте,
юньләп хатын-кыз да татып карамады. Башта Мөнирә табигатен
сындырды, аннан бала таш булып асылынды муенына –
хатын-кыз кайгысы калмады. Аннан төрмә, эчкечелек – менә
аның бөтен яшьлеге. Ул инде хатын-кызга ничек кагылырга
да белми, үзенең ирлек җегәрлегенең ни хәлдә икәнен дә
белми. Әлфия үзенең йокы бүлмәсенә күчерә күрмәсен
дип коты алынып яшәде. Печелгән тәкә хәлендә яшәү аны
көннән-көн ныграк борчыды. Моның тагын икенче ягы да
бар иде – ул Әлфиягә гашыйк булуын үзеннән дә яшерде.
Таһир истәлеге көчле иде, аның хатынына гашыйк булу хыянәт
итү белән бер. Илдус көннән-көн үзен чыга алмас бер
почмакка кысрыклады, аның өчен бу чишелмәс мәсәләгә
әйләнде. Шулай яши бирделәр.
дәвамы бар
Комментарии 1