а. – ХҮІІ ғ.)
Тарихта қазақтан шыққан ерлігімен, сұсымен жауын тітіреткен жүректі батырлар, дуалы ауыз, от тілімен дүйім жұртты өзіне қаратқан билер, шешендер, ақындар, жыршылар және елді руханиаттың бұлағымен сусындатып, кереметіне тәнті еткен әулиелер мен данышпандар айтарлықтай ел жадында жатталып, сақталған. Алайда заман озған сайын елге белгілі кейбір тұлғалардың өмірі, тыңғылықты істері, ұлағаттары деректердің аздығына немесе сақталмауына байланысты халық арасында, тарихта есімдері айтылмай бұлыңғырланып, көлеңкеленіп қалатын жағдайлар да аз кездеспейді.
Ел тарихының шамшырақтары болған ер есімдері – ел есінен шықпақ емес. Солардың бірі – Бұқара, Тамды аймақтарында (шамамен ХҮІ ғ. а. – ХҮІІ ғ.) өмір сүрген, Шөмекей ру-тайпасынан шыққан елдің жол сілтер басшысы, адуынды биі Айтқұл Тоғымбетұлы (Төбетұлы). Сыр өңірінде қоныс тепкен шөмекей жұрты ата-бабасының тарихын көнекөз қариялардан естіп, түйсініп алған бидің бүгіндегі ұрпақтары Алуаддин, Орысбай ақсақалдар Айтқұл би жөнінде ел аузындағы деректерді көптеп келтірді /1/. Сонымен қатар Қабыл Тұрмағамбетұлы «Шежіре» (2004ж.) атты еңбегінде әулие, қожа Мағзаманның Айтқұл бидің жұртына (шөмекейлерге) пір болғандығы және екі тұлғаның достығы турасында мәлімет береді /2/. Нысанбек Төреқұлов «Даланың дара ділмарлары» еңбегінде әйгілі батыр Жалаңтөс батыр мен Айтқұл бидің достығына, туыстығына тоқталады /3/. Сыр сүлейі жырау Балқы Базар жырларында да Айтқұл бидің аты аталады /4/. Алайда Айтқұл би жайлы деректер әлі де тапшылық етеді.
Айтқұл бидің өмір сүрген жылдарын нақты айқындау қиын, бірақ деректер негізінде жобалауға болады. Ел аузындағы деректер бойынша Айтқұл би белгілі қазақтың батыры, қолбасшысы Жалаңтөстің замандасы, туысы, досы болған. Сондай-ақ Алуадин деген Айтқұл бидің бүгіндегі ұрпағы бабасының 6 жасында Жалаңтөс батырмен бірге (әкесі Сейітқұл бидің бастауымен) Сыр өңірінен (Қазалы аймағы) Бұқараға шөмекей, төртқара ру-тайпаларының көшіп барғанын айтады. Мағзаман әулие Шөмекей, Аспан рулық аталықтарына қалайша пірі, рухани ұстазы болып қалуы жайлы оқиғаны өрбіте келе Қабыл Тұрмағамбетұлы еңбегінде: «Бұқара қаласын және Бұқара айналасындағы елдерді әмір (хан) билеп тұрған дәуір екен» дейді және Бұқара хандығы 1750 жылдары өмір сүріп, оған хандық еткен Әбіл файз деп жорамалдайды /2/. Алайда Жалаңтөс батырдың 1576-1656 жылдары өмір кешкенін және батыр бес жасқа келгенде Төртқара елі қуаңшылыққа, жоқшылыққа, ашаршылыққа тап болып, әкесі Сейітқұл сол елдің басшысы Шығай ханмен бірге Бұхар шахарына жақын Нұрата таулы алқабына көшіп барғанда бұл кезде Қызылқұм, Нұрата, Тамды аймағындағы елді Дінмұхаммед хан билеп тұрғанын (сол ханға Жалаңтөс бала 12 жасынан шәкірт болып қызмет етеді) ескерсек /3/ жоғарыдағы пікірдің қисынға келмейтініне көз жеткізуге болады. Сонымен қатар Айтқұл бидің немересі Жәнібек ұлы Кедей би Кіші жүз ханы Әбілқайырдың белді биі, уәзірі болған. Кедей – тарихи тұлға. Әбілқайыр өлгеннен кейін 1748 жылы Нұралыны хан етіп сайлап, оны бекіту туралы патша үкіметіне өтініш жасаған білікті адамдар арасында болғанын тарихи деректер айғақтайды /5/. Сөйтіп, Кедей би шамамен ХҮІІ ғ. ІІ жартысы мен ХҮІІІ ғасырдың І жартысында өмір сүрген. Осыдан да Айтқұл бидің ХҮІІІ ғасырда емес, ХҮІ ғ. аяғы мен ХҮІІ ғ-да өмір сүрген деп дәлел айта аламыз, яғни Жалаңтөс батырдың өмір сүрген жылдарымен сәйкес келеді.
Ал, Т.Дайрабайдың зерттеуінше, Айтқұл би – Әйтекенiң әкесi Бәйбекпен замандас болған, “Алты аспаннан” шыққан бидiң бiрi. Сонымен қатар ол: «Айтқұлдың есiмi Әйтеке бимен қатар Нұрата және Қызбибi тауы етегiндегi ел һәм Сыр елi арасындағы өз рулары ғана емес, Кiшi жүздi басқарғандардың арасында биiк тұлға қатарында айтылады. Шамамен 400 жылдан бергi мерзiмде Айтқұл бидiң ұрпақтары Нұрата мен Қарақалпақстан, Қазалы, Қармақшы өңiрiнде жайғасып қоныстанған. Тiптi, Қарақұмдағы жаз жайлауынан Бұхара мен Хиуа хандығының жерiне қарай Шөмекей тайпасының Аспан, Бозғыл руынан 2000 шаңырақтың көшкенi жайлы Орынбор қазақтарын басқару комиссиясына жазылған мәлiмдемеде (1863 жылдың 29 шiлдесiнде) көрсетiлген», – дейді. Дайрабайдың айтуынша, Айтқұл би бастаған Аспандардың 1644-1700 жылдардағы Нұратадағы жай-жағдаяттарын қарақалпақ жазушысы Жұбатқан Мұратбаев өзiнiң “Айыр тилли, әдил үнли адамдар” атты кiтабында баяндалған /6/.
Айтқұл би Жалаңтөс батырға 6 атадан қосылады. Шежіре бойынша Жанарыс – Алшын – Әлім мен Шөмен. Шөменнен – Шөмекей – Аспан – Есімбет – Төбет (Тоғымбет) – Айтқұл. Әлімнен – Қарамашақ-Төртқара – Ораз – Тоқтан – Сейітқұл – Жалаңтөс /7/. Осылайша Айтқұл би Жалаңтөс батырмен замандас, әрі Алшын ұлысының бірнеше руын басқарған көрнекті Тоқпанұлы Сейітқұл бидің, кейіннен Жалаңтөс батырдың иелігіндегі қауымның бір тобы Айтқұл бастаған Шөмекей жұртынан-руынан болғаны. Әлім, Төртқара, сондай-ақ Шөмекей руының да бір хандық төңірегіне шоғырлануын Н.Төреқұлов былай түсіндіреді: «біріншіден, сыртқы шапқыншылардан сақтану болса, екіншіден, ағайын-туысқанды сағалау еді. Үшіншіден Сейітқұл би мен Жалаңтөс батырдың ел қорғаудағы халыққа қамқор болудағы жан-жаққа таралып жатқан атақ-даңқы себеп болады»/3/.
Айтқұл би бала күнінен Бұқара өңірінде өмір сүреді. Сол кезден-ақ оның ақылдылығы, бұқара жұртты басқарудағы дарындылығы қалыптаса бастайды. Айтқұл би мен Жалаңтөс баһадүр дос болып, ел билеу істеріне бірге араласқан. Соның арқасында Бұқара аймағындағы (хандығындағы) асқаралы ұйытқы топтың қатарынан табылды.
Айғақты ретінде мынадай бір оқиғаны баяндасақ:
«Көктемнің аласапыран қауырт тіршілік кезінде Жалаңтөс баһадүрді іздеп бір топ аттылы оның ордасына барып түсіпті. Сұрастыра келсе, Шөмекей биі Айтқұл бастаған адамдар екен. Ағайын туыстар өзара шұрқырасып табысып жатады» /2/.
1643 жылы Салқам Жәңгір 600 әскермен жоңғарлардың қалың қолына қарсы тойтарысып тұрғанда Жалаңтөс баһадүр 20 мың әскермен көмекке келіп, жоңғарларды тас-талқан ғып жеңеді. Сол әскерді бастап келуде Жалаңтөс баһадүрмен қатар Айтқұл би де болған деген мәлімет бар. Айтқұл бидің Орбұлақ шайқасына қатысуы шындыққа жанасымды секілді. Өйткені Айтқұл би сол уақытта өмір сүрді және Шөмекей руы Қызылқұм, Нұрата, Бұқара, Самарқанд өңіріндегі тарихи оқиғалардың қалың ортасында жүрді, әрі Жалаңтөспен бірге ел басқарып, дос болды. Деректердің тапшылығына орай тап басып айту қиын.
Сонымен Айтқұл бидің Жалаңтөс баһадүрмен ерекше қарым-қатынасын, достығын айтып өттік. Енді Шөмекей мен Мағзаман әулиенің достығы, туыстығы, өмірі, тіршілігі жөнінде сыр тарқатсақ. Мағзаман (немесе Ер Мағзаман) әулие халыққа Хақ жолымен рухани астан нәр берген, кереметімен елге даңқы мәшһүр болған адам. Ол туралы Базар жырау:
Мына шолақ дүниеден
Әулие өлмес дер едім:
Отқа салса күймеген;
Залымдықтың өмірі –
Бір шарпуы тимеген,
Арамды көңіл сүймеген;
Дін мұсылман баласын –
Кереметпен билеген;
Сахар тұрып жылаған,
Хақтан медет сұраған,
Ол ерлердің тағаты –
Құдайына ұнаған;
Бабай түкті шашты Әзиз,
Ер Сейтпенбет, Мағзамнан,
Марал ишан, софы Әзиз –
Солардан да өткен сұм дүние! – деп Мағзаманды әйгілейді /4/. (Алуадин деген ақсақалдың айтуынша, Мағзаман әулие Қожа Ахмет Ясауидің ілімінен болған. Жоғарыдағы өлеңде Мағзаманның есімі Қ.А.Ясауидің шәкірттері болған әулиелердің қатарында аталып отыр. Соған қарағанда Мағзаманды да Қ.А.Ясауи сілсаласы өкілі деуге негіз бар.) Ыбырай кете:
«Мүритің қара қазақ алған тәлім,
Үш жүзге ата-тегің болған мәлім.
Томарға тоқсан түйе өртегенде
Денесін шарпымаған қаулап жалын…» – деп әулиенің кереметін жырлайды /2/.
Сол Мағзаманның Әлім-Шөмен ру-тайпасына, жалпы жұмылған жұртқа пайдасы көп тиген. Бүгінде Айтқұл мен Мағзаман әулие ұрпақтары арасында олар туралы аңыз-хикаялар айтарлықтай мол сақталған. Мағзаман әулиенің Әлім-Шөмен ру-тайпасына пір болуы тікелей Айтқұл бимен байланысты. Ел аузынан алынған аңызға тоқталайық:
«Бұқара маңындағы жазық даланы бір тайпа Шөмекей, Аспан елі мекендепті. Аспаннан тарайтын Еспембет, одан Тоқымбет, осы Тоғымбеттен тарайтын алты баланың (Алты төбет деп аталған) біреуі (екінші баласы) Айтқұл дейтін кісі болыпты. Осы кісі Бұқара базарына малдарын сатып қайту ниетінде болып бір күні ұйықтап жатса түс көріпті. Түсінде сол заманға лайқат, мұсылманша әдемі киінген бір жас жігіт аян беріп:
«Базарға мал айдау сапарыңызды бұл ретте тоқтата тұрыңыз, жолыңыздың болуы қиындау болар» депті. Айтқұл ата бұл ретте базар шаруасын тоқтатып, бірқанша уақыттан кейін қайтадан ниеттенеді. Сөйтсе тағы түс көріп, түсінде баяғы аян және қайталаныпты. Аян беруші бұл ретте: «Асықпаңыз, базарлық сапарыңыздың қашан сәтті болатынын өзім хабарлаймын» деп қосымша ескерту беріпті. Айтқұл ата сонымен өзіне ендігі берілер аян мен хабарды күтіп жүргенде бір күні сол аян (үшінші аян) беріліпті. Бұл ретте: «Базарлық сапарыңызға енді шыға берсеңіз болады. Жолыңыз ашық», – деп айтылыпты.
Айтқұл ата Бұқара базарына аман-есен барып жетіп, малдарын сатып тұрса, анадай жерде аяғын асыға басып кетіп бара жатқан бір жігітке көзі түседі. Анықтап қараса, киімі, түрі-түсі, жүріс-тұрысы сол баяғы түсінде көрген жігітінің дәл өзі…
Айтқұл ата шаруасын тастай сала әлгі жігіттің ізінен тұра жүгіреді. Жігіт шапшаң жүріп отырып, бір мешітке кіреді. Ізінен қалмай мешітке Айтқұл да кіріп, жігітпен ұшырасып, танысып, ат-жөн сұрасады. Әлгі жігіт өзін Мағзаман деп таныстырады. Танысып, білісіп болған соң Айтқұл ата жігітпен өмірлік дос болғысы келетінін және оны өз еліне (Шөмекей, Аспан) қожа, пір етіп белгілегісі келетін ниетін айтып, өтініш етеді.
Мағзаман өзінің мешітте оқып, дін саласында дәріс алып жүргенін айтып, оқуын аяқтағаннан кейін ғана Айтқұл ата тілегін орындай алатынын білдіреді.
Көп кешікпей оқуын аяқтап Мағзаман Айтқұл ата еліне, Шөмекей, Аспан халқына келіп, пір болып белгіленеді.
Мағзаман мен Айтқұл аталар достығы, достық қарым-қатынасы осылай басталыпты» /2/.
Бұдан басқа Мағзаман әулиенің Шөмекей еліне пір болуы және оның Айтқұл бимен достасуы турасында оқиғасы мүлде басқаша өрбіген аңыз тағы бар.
«Бір күні Бұқара маңында Айтқұл би келе жатқанда жүз метрдей тұста екі айбарлы жолбарыстың жалынан сипап тұрған бір адамды көреді. Дереу жетіп барса, екі жолбарыс та, әлгі кісі де сырт көзден тасаланып, ғайып болады. Сол арада үңгір бар екен. Сонда кірсе, бір адам отыр. Айтқұл би: «Екі жолбарыстың жалынан сипап тұрған бір кісіні көрмедің бе?» деп сұрайды әлгіден. «Апырым-ай, менің екі жолбарысымды Құдайдың тірі жаны көрмеуші еді. Сен ғана көріп тұрсың. Әулие екенсің ғой. Екеуміз дос, ағайын болайық» дейді әлгі. Сөйтсе, ол кісі әулие Мағзаман болып шығады. Осы оқиғадан кейін Айтқұл би мен Мағзаманның берік достығы басталыпты» /1/. Бұл аңыз осылайша тарқатылады. Бірақ бір шындығы сол Айтқұл би Мағзаман әулиемен дос болып, оны Әлім-Шөмен руына пір еткені. Ысқақ қожа баласы Үснадинге арнаған ақын-жырау Ыбырай кетенің үзінді өлеңінде:
«Әлім-Шөмен атанды тұтынған пір.
Көңілінде болмағасын тарыдай кір.
Пәктік пен адалдықтың арқасында
Қауіпті сынақтарға бермепті сыр…» – деп /2/, Мағзаманның қасиетінің қадіріне қарай Айтқұл би жұртына пір болғанын жырына қосады.
Мағзаман мен Айтқұл би туралы аңыз-әңгімелерді, елден жиналған мәліметтерді әрлеп, қоспаламай әдепкі айтушының үлгісімен сол күйінде жеткізуді құп көрдік.
Мағзаман Шөмекей, Аспан елінің қожасы, пірі болып, абырой, даңққа, сый-құрметке бөленіп жүруіне қарамастан, өте қарапайым киініп, өзін басқалардан ерекше көрсетпей, қатардағы жай адам құсап жүреді екен. Ел ішіндегі кейбір жағдайларды байқап, білу үшін кейде қайыршыға ұқсап, жаман киініп, ел аралап, көрген-білгендерін көңілге түйіп жүреді екен. Сондай боп киініп, ел аралап келе жатқанында, бір күні жол-жөнекей бұған өзінің бір топ нөкерлерімен саяхат-серуен жасап келе жатқан Бұқара ханы ұшырасады.
Хан және оның бір топ адамдары Ауыздықтарымен алысып келе жатқан аттарымен дүсірлесіп келіп қалғанда Мағзаман атамыз оларға жол беруге үлгере алмай қалса керек, «Мына бір қайыршы неге жол бермейді!» деп ашуланған хан Мағзаманға қамшысын сілтепті, онымен де кете бермей, атының омырауымен қақтырып, жығып кетеді. Мағзаман атамыз ләм-мим демей орнынан ұшып тұрып, үсті-басын қағып-сілкіп, жөніне кете береді. (осы бір тұстағы жайтты Орысбай ақсақал: «Мағзаман әулие көшеде ойқастап, теңселіп жүреді екен. Бірде алдынан Бұқара ханы бір топ нөкерімен шығады. Мұны Мағзаман (қайыршы киімін киіп алған) елемей, ойқастап келіп ханды қағып өтеді» деп келтіреді.) Хан сарайына жетуден қатты ауырады. Іші ісіп-кеуіп, есінен танып, өлер халге жетеді. Хан еліндегі барлық емші, бақсы-балгерлерді шақыртып, ауруының емін және неден ауырғанын сұратады.
Бір білгір балгер-бақсы саяхат-серуеннен қайтып келе жатқанда ханның кіммен ұшырасып және не істегенін сұрайды. Ханның қасындағылар жолдағы болған оқиғаны айтып береді.
Балгер-бақсы жолда кездескен адамның жәй адам емес, кереметті адам екенін хабарлап және сол адамнан ханның кешірім сұрамағанынша аурудан айықпайтынын, тіпті қор болып кететіндігін айтады.
Хан сол белгісіз адамды тауып, хан сарайына алып келуге бұйрық береді. Хан шабармандары белгісіз адамды сұрастыра жүріп, әрең тауып, бірақ хан сарайына оңайлықпен әкеле алмайды. Сонда хан сарайының бір білгірі: «Ол қарапайым адам болғанмен, алған бетінен қайтпайтын қайсар адам. Оның өз елінде Айтқұл дейтін дос кісісі бар, ол тек соның ғана айтқанын тыңдап, тілегін орындауы мүмкін» дейді. Ханның уәзірлері енді Айтқұлды іздетіп, таптырып, Мағзаманға соны жұмсайды.
Айтқұл ата хан тапсырмасымен Мағзаман досының үйіне келгенде, Мағзаман ата Айтқұлдың қандай шаруамен келгенін сұрамай-ақ біліп: «Япыр-ай, Айтқұл ата, досым-ай, сіз келдіңіз ғой, болмас, барайын» деген екен дейді (Айтқұл жас жағынан Мағзаманнан көп үлкен кісі екен) /2/.
Жоғарыдағы оқиға ел аузындағы тағы бір версия бойынша сәл басқашалау айтылады. «Хан сарайына келіп ауырады. Ауырған ішін жазатын бақсы-балгерлерге, емшілерге өзінің қызын беретінін баршаға жариялайды. Бірақ келгендердің ешқайсысының емі қонбайды. Амалы құрыған хан Мағзаманды шақыруға мәжбүр болады. Мағзаманды келтіре алмай қояды. Тек ол әулиеге сөзі өтетін досы Айтқұл биге уәзірлері арқылы қолқа салады. Айтқұл би Мағзаманға ханның өтінішімен келеді. Сонда Мағзаман:
«Досым-ау, бекерге келгенсің. Мен оны атып едім ғой (аруағыммен атып едім дегені). Алайда екеуміз қол берісіп дос болып едік, амал жоқ, барсам барайын», – деді»
Мағзаман хан сарайына келіп, ісіп-кеуіп, қиналып жатқан ханның қарнын аса таяғымен (саусағының ұшымен деп те айтылады) бірнеше рет түртіп қалғанда, ханның алдынан да, артынан да кетіп, кепкен іші бұрынғы сау қалпына келіп, хан есін жиып, басын көтеріп, Мағзаманның аяғына басын қойып, кешірім сұраған екен дейді.
Ауру мен ажалдан аман қалған хан қуанғаннан Мағзаманға өзінің тағын ұсынып, өзі оған уәзір болуды өтініпті. Мағзаман бұл ұсынысын қабылдамайды. Хан қазынасынан алтын, күміс, құнды заттар, мал-мүлік деген сияқты дүниелерді ұсынады. Мағзаман бұлардан да бас тартады. Ең аяғында болмаған соң хан өзінің жақсы көретін қызы Дәулетбикені әйелдікке ұсынады. Мағзаман бұған да көнбеген көрінеді, бірақ хан: «Осы қызымды сізге құдай үшін, нәзірге беремін» (Құдай жолына арнаймын дегені) депті. «Құдай жолына» дегені үшін амалсыз қалған Мағзаман бұған келісім береді
Мағзаман ата хан қызы Дәулетбикені атына мінгестіріп еліне қайтады. Жолда, ат үстінде келе жатып Мағзаман ата аса таяғын жерге түсіріп алса керек. Сонда Мағзаман қызға: «Балам-ай, таяғымды әперші» деген құсайды. Жолда ойланып келе жатқан Мағзаман ата: «Япырым-ай, балам деп қойдым ғой! Бұны өзіме некелеу обал және күнә ғой!..» деп шошып кетіп, не істерін білмей біраз ойға кетеді. Ойлана-ойлана тапқан ақылы: Дәулетбикені досы Айтқұлға некелеп береді /2/.
Айтқұлдың Малбике, Қарабас дейтін (бәйбіше және ортаншы) екі әйелі болады. Дәулетбике үшінші әйел, яғни тоқал боп некеленеді.
Айтқұл би хан қызы Дәулетбикені алғаннан кейін жанына жуымай, жатпай жүреді. Бірде Айтқұл Дәулетбикенің отауына барады. Сонда Дәулетбике Айтқұлға көрген түсін баяндайды. Түсінде екі жолбарыс екі емшегін еміп жүргенін айтады. Айтқұл би түсін жорып, екі балалы болады екенмін деп әдепкі райынан қайтады. Сол Дәулетбикеден Есім және Жәнібек деген екі ұл дүниеге келеді /1/. Жәнібектен Кедей, Ханкелді, Жаманқара, Саполат, Қайы, Құлтай туады.
тарихшы Дәурен Сейітжанұлы
Присоединяйтесь к ОК, чтобы подписаться на группу и комментировать публикации.
Нет комментариев