1-қисм.
"ЎРИС ҚИЗ"
Чинор қишлоғи бугун тонгни ғаройиб янгилик билан қаршилади :
Комил Қорини якка- ю ягона ўғли "ўрис қиз"га уйланармиш.
Қишдан зерикиб чиққан барчани оғзида шу гап . Катта-ю кичик бу мавзуни айланмай ўтмаса еган овқати, ичган чойи ичига тушмай қолди. Айниқса қишлоқнинг бўй етган қизларига ёмон алам бўлди. Лабларини жаҳл билан тишлар эканлар : "Олдингдан оққан сувни қадри йўқ , ўрисдан бошқага қирон келган эканми ?!" дейишарди силтананиб. Уларни бу сўзларини ким ҳам эшитарди дейсиз , ахир бу қизлар кўнгилларида гапиряптилар-ку. Қизларнинг аламини тўғри тушунса бўлади. Комил қорининг исми жисмига мос ўғли , кўзининг оқ-у, қораси Рустам ўзиям йигитмисан йигит бўлган. Алпомишдек алпқомат , қарчиғайдек шижоатли , кўркам йигит . " Аллоҳ чирой ва идрок улашаётганда нақд ол қулим деган " иқтибос айнан Рустамга тегишли аслида. Қишлоқнинг кўп қизлари у кўчадан ўтар пайтини пойлаб ўзига атирлар сепиб, юзларига алланималарни суртганча солланишлари , онаси Рисолат холани учратишганда бор маҳоратларини ишга солиб , "ер чизишлари " ... бари бекор бўлди.
Қани ўша қурибгина кетгур "ўрис қиз" шу пайтда ёнларида бўлса-ю , сочларини нақд битта - битталаб юлишса ...
Тенгдош йигитларнинг эса оғзиларини суви қочиб илжайишарди : " Яшавор , хўроз! Бўш келиш йўқ !"
Ёши катталар эса бошларини сарак- сарак қилганча бир - бирларига им қоқишади: " Ишқилиб охири бахайр бўлсин..."
Хуллас кун мавзуси кун давомида долзарблигича қолди:
Эшитдингларми ?! Рустам "ўрис қиз"га уйланармиш...
КОМИЛ ҚОРИ
Комил амаки ҳалим табиатли , чумолига ҳам озор бермайдиган беғубор инсон. Бир вақтлар, мумкин бўлмаган пайт бўлишига қарамай араб ёзувини ўрганган, қуръонни чиройли тиловот қилишни ҳадисини олган киши. Гарчи мадраса кўриб , ҳужжат олмаган бўлса-да , ҳамқишлоқлари уни Қори деб улуғлашади. Боғбончилик билан шуғулланади. Унинг уч гектар боғини таърифи узоқ- узоқларга кетган. Боғдан эса эрта баҳордан кеч кузаккача одам аримайди. Бировга кўчат керак , бировга мева-чева, яна бировга маслаҳат . Ҳаммага ҳамма нарса етади. Қорини ҳурматга сазовор бўлишини асосий сабаби эса бутунлай бошқа , яъни Чинорнинг четида жойлашган қабристоннинг жуда яхши қаралишида . Қори бу ерга қарашни киши билмас ўз зиммасига юклаб олган. " Қайси жойнинг одамларига бахо бермоқчи бўлсанг бозор- у, мозорини кўр"- деган нақлни назарда тутадиган бўлсак, Комил қорининг шарофати билан қишлоқ ахолисининг боши ҳеч эгилмаган. Қишлоқда бозор йўқку-я, аммо мозор жуда саришта. "Ҳаммамизни борадиган жойимиз шу , ёшларга оддий сўз билан эмас, балки амалда намуна бўлиш керак" - бу қорининг ҳар доимги сўзи .
РИСОЛАТ БИБИ
Комил қорини аёллари Рисолат аяни ҳамма негадир Рисолат биби дейишади . Балки қори Биби деб чақирганлари учундир . Қори янги куёв бўлган вақтлари ота- она ёнида завжаси, яъни ҳасми ҳалолини номи билан чақиришга мулоҳаза қилиб унга Биби исмини берганди . Шу - шу Рисолат Биби бўлди қолди.
Комил қори билан Бибининг уч фарзанди бор. Тўнғичи шу Рустам. Рустамдан кейин Саодат ва Садоқат исмли қизлари бор .
Мана хафтадан ошибдики Рисолат Биби пана- панада йиғлайди. Аллохдан тилаб олгани ёлғиз ўғли Рустами унинг " Энди сени уйлантирмасак бўлмайди , биз ҳам набира кўрсак , кўз остингга олганинг бўлса айт , эмасам ўзимиз ҳаракатни бошлайверамиз" деган иддаоларини эшитиб " Биииир қиз борууу..." деди-ю , тинди қўйди.
Гапнинг охирига етганмагунча тинчимаган Бибининг тарвузи қўлтиғидан нохос тушган одамдек , гаранг аҳволга тушди.
Рустамнинг кўнгли ...
РУСТАМ
Рустам мактабни аъло баҳоларга битирган бўлсада , ўша йили ўқишга омади чопмади . Ниятини яримта қилган ўзи . Ниятининг қолган ярим қисми "Агар институтга киролмасам армияга кетаман"деган тарафи фаришталар оминига тушган эканми , ўқишга киролмаганининг газагини армия чақируви босиб юборди. Жўшқин ҳарбий ҳаёт билан хаш- паш дегунча икки йил ўтиб кетди.
Ҳарбийдан янаям савлатли , кўркам бўлиб қайтган йигитга бу сафар омад кенг қучоғини очди . Педагогика институтининг тарих факультетига юқори балл тўплаб ўқишга кирди. Дастлабки йили институтда ўқиш ҳадисини олибми , ёки бошқа курсдошларидан ёши катта ва ҳарбийда бўлгани учун зиммасига юклатилган "староста" - гуруҳ бошилик ишлари кўпмиди , ёкинки бўлмасам тақдирнинг "насиб"и хали насиб қилмаганиданми , хуллас ҳеч қандай ортиқча бахт чизгиларисиз ўтди . Барчаси иккинчи курсдан бошланди ...
Ўқишнинг дастлабки кунлари. Юқорида таъкидлаганимиз "тақдир-насиб" энди насибасини олиб келганди . Ўшанда ...
- Рустам , оғайни , битта нарсани тушунтирвор .
Рустам институтнинг ички файесида иккинчи қаватга кўтарилар экан , дўсти Каримнинг тест саволларига кўзини варақдан олмай йўл- йўлакай а, б, в , с деб жавоб бериб кетаверди. Бир вақт зинанинг кенг саҳнига чиқадиган жойида гур этиб ёпирилган талабаларга дуч келиб , икки дўст ўзларини девор панасига олишди .
- Ааааааййй
Рустам довдираб қолди . Сабаби гуруҳда келаётганлар орасидаги бир қизнинг сочи Рустамни портфелининг буклама бандига ёпишиб қолганди . Рустам қизнинг оч жигарранг сочини портфели бандидан бўшатар экан , хаёлидан "соч ҳам шунақа узун бўлар эканми " деб ўйлади. Ҳаёлига келган иккинчи фикр " Сочи бунча узун қизнинг ҳусни қандай экан ?! " беихтиёр нигоҳини қизга қаратди
" Ё тавба, одам боласиям шунақа мафтункор бўладими?! - Рустамнинг хаёлига келган иккинчи гап шу бўлди,- инсон наслиданмикан бу қиз"
Йигитнинг унга тикилиб қолганидан қиз ҳижолатомуз жилмайди :
- Узр ... Бехосдан...
- Ҳааа ... Ҳеч қиси йўқ...
Рустам каловланди. Қизнинг ўзбек тилида бийрон гапиши уни таажублантирганди, сабаби қиз ўзбек қизига ҳеч ўхшамасди.
Сутдек оппоқ юзлари, гулгун ёноқлари, , атиргул ғунчасидек лаблари ва кўзлари ... Қизнинг кўзлари худди тиниқ осмон каби мовий эди. Унга боққан одам беихтиёр шу кўзларга ғарқ бўларди ...
- Хайр
Қиз ҳамон ўзига кела олмай турган Рустамга жилмайиб бир кўзини қисди- ю, зинадан пастга чаққонлик билан тушиб кетди.
Рустамнинг кўз ўнгида қизнинг шаршарадек ороланган сочлари қолди.
- Оля . Биринчи курс . Биофакда ўқиди,- Карим Рустамнинг кўнглидагини билгандек маълумот берди,- жудаям яхши қиз. Эҳ ўрис- де , бўлмасам...
- Ўзбекча гапирганига...,- Рустам тарвузи қўлтиғидан тушгандек довдиради.
- Юр , оғайни , дарсга кеч қоламиз . Оля хақида санга ҳалироқ бафуржа гапириб бераман.
Карим Рустамни аудиторияга бошлади.
Шу куни Рустам дарсларни қандай ўтганини сезмади. Кўз ўнгига Олянинг "узр" деб жилмайиб турган чеҳраси келаверар , негадир юраги бошқача урар , вақти билан юрак дупури бутун аудиторияга эшитилаётгандек аланг- жаланг қилиб қоларди. У тезроқ дарслар тугашини , дўсти Каримдан Оля ҳақида батафсил маълумот олишни интизорлик билан кутарди.
ОЛЯ
Оля Рустам билан хайрлашиб кетди- ю, аммо нимасидир ўша жойда қолгандек беҳаловат бўлаверди . Нима эди у ? Бу йигит билан учрашгунча , тўғрироғи зина саҳнида тўқнашгунча бор бўлган , кейин эса кемтик бўлиб қолган нима эди ?!
Оля тушунмади. Ўйламай дерди-ю ,аммо хаёллари уни ҳар кўчага етаклаб кетаверарди . Навбатдаги дарс жисмоний тарбия эди. Ҳар доим гуруҳларга ажратилинганда Оля тушган гуруҳ аъзолари ҳурсанд бўлишарди . Оля баланд бўйли , "новдадекк"ина , халқ тили билан айтганда " келишимли " қиз эди.
У чаққон ҳаракатлар билан , шу билан бирга жонини қийнамай баскетбол тўпини саватчага тушурар , ўйиннинг хўп ҳадисини олгани рост эди .
Бугун Оля ўйинга ҳеч қовушмади. Кўнгли бунга сабаб бояги зинапояда тўқнашиб кетган йигит эканлигини ҳеч тан олгиси келмасди. Оля жамоадошларининг норозиликларига қарамай ўйинни ярмидан тарк этди. У спорт зал четидаги ўриндиққа чўкар экан, кўнглида негадир жудаям ёлғиз қолгиси келаётганини ҳис қиларди...
* * *
Оля яшаб турган квартирасига қайтганда , ўзини бемажол ҳис қилар , тезроқ ётоққа кириб чўзилгиси келарди. Тутинган қизининг ҳеч бу аҳволда кўрмаган Алевтина Владимировна ичкарига кириб ундан ҳол сўради- ю, "проста устала" дан бошқа жавоб ололмади.
Оля Алевтина Владимировна раҳбарлик қилинаётган меҳрибонлик уйига олиб келинганда уч ёшларга тўлиш арафасида эди. Кичкина Олечканинг ота- онаси фожеали автоҳалокатга учраганларида у болалар боғчасида бўлган экан. Айтишларича катта трассада юк машинасини бошқариб узоқ йўлдан қайтаётган ҳайдовчини йўлда уйқу босган ва у Игорь ва Вералар бошқарувидаги автомашинани устига ...
Хайдовчига олти йил беришибди . Аммо бу олти йил бир умрга синган қалб учун етарли тўлов бўла олармиди ...
Оля меҳрибонлик уйининг фахри бўлиб ўсди. У доим устозларини айтганини ошиғи билан адо этар, табиатан интилувчан ва зеҳнли эканлиги "мана ман" деб доим ўзини намоён қилиб турарди .
Йиллар ортидан йиллар ўтар , Олянинг ёшига ёш қўшилиб тобора салохияти ўзини кўрсатиб борарди . У айниқса биология фанига жуда қизиқарди. Ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини ҳаётининг ажралмас бир бўлаги деб ҳисоблар эди .
Олянинг таклифи, қатъий туриб олишлари натижаси ўлароқ меҳрибонлик уйида жонли табиат бурчаги ва файеда кўркам, хушманзара гулхона ташкиллаштирилганди. Ҳар йил меҳрибонлик уйининг тарбияланувчилари мактабни битиргач, катта ҳаётга учирма бўлишар эди , аммо умри давомида ҳеч кимни кўнглига бу қадар яқин олмаган Алевтинанинг Олядан ҳеч ажралгиси келмасди.
Барчасига Алевтинанинг ўғли Павелнинг ишхонаси томонидан чет элга оиласи билан кетиши керак бўлиб қолганлиги нуқта қўйди. Бу ҳодиса Олянинг ўрта мактабни битириш вақтига тўғри келгани эса айни муддао бўлди .
Ўғли , келини ва набирасини кузатиб қўйган Алевтина дарҳол Оляни ўзининг тўрт хонали уйига кўчириб келди. Шундан бери она бола бирга . Бири корейс , бири рус она ва қиз биргаликда Олянинг педагогика институтига ўқишга қабул қилинганлигини ҳам ҳуш хандонлик билан кутиб олишди.
Алевтина Владимировна , қўшни аёллар таъбири билан айтганда Алла опа бугун қизининг бу аҳволда биринчи кўриши эди. У ҳали Олянинг кўнглидаги муҳаббат эшиги чертила бошлаганидан ҳабари йўқ эди . Бундан Оля хам мустасно эмасди ...
ҚВЗ
ҚВЗ сўзини билмайдиган талаба бўлмаса керак . "Қувноқлар ва зукколар" кўрик- танлови. Айнан ана шу ҚВЗ икки хаёл ўртасида юрган Рустам ва Олянинг иккиланишларига барҳам берди .
Бу довургача Рустам аллақачон куртак очиб бўлган ўз муҳаббатини ҳарчанд нари итармасин, ўзининг оилавий аҳволи ва "ўзбекчилик " деган анъаналарни ҳарчанд ўзига сингдирмасин юрак қатидаги бебош ҳислар уни тобора ўз измига тортиб бораверарди .
Талабалик - олтин даврим.
Бу давр ўзининг жўшқин ҳаёти, беғубор онлари, умидга тўла орзулари билан янада гўзал. Дарс ва машғулотлар ўз йўлигаку-я, аммо бу даврни янада олтин қилувчи омиллардан бири турли давра сухбатлари ,танловлар, мусобақалар бўлади. ҚВЗ айнан шу фикрнинг ёрқин мисоли.
Октябрь ойларида институт талабаларининг бир қисми ёшлар билан ишлаш ташкилоти томонидан танлов рўйхатига киргизилибди. Ўзининг фамилиясини бу рўйхатда кўрган Рустам аввалига бадиий раҳбар Сулаймон акага эътироз билдирди :
- Менда қизиқчилик қобилияти йўқ.
Сулаймон ака бамайлихотир жавоб берди :
- Буни биламиз. Сизни қизиқчилик эмас, ташкилотчилик қобилиятингиз учун танловга танладик. Қолаверса, ким билади, балки менда йўқ деган қобилиятингиз бордир- ку, балки ўзингиз билмассиз. Ҳаммасини вақт кўрсатади.
Рустам яна эътирозга оғиз жуфтламоқчи бўлди- ю, аммо рўйхатда турган Олянинг фамилиясига кўзи тушиб бўшашди :
Сергеева Оля- 1-курс, биофак.
* * *
ҚВЗга институт бўйича олтмиштача талаба танланганди. Репитициялар жараёнида босқичма - босқич улардан ўттизга яқини терилиб қолди. Иштирокчилар ичида Рустам ва Оля ҳам бор эди.
Аслида Олянинг ҳам хазил- мутойиба учун унча ҳуши йўқ экан. Аммо у шеър ва монологларни шундай чиройли ўқир экан- ки , айнан шу қобилияти ташкилотчиларнинг эътиборига тушганлиги рост эди .
Рустам ва Оля бир - бирларига бефарқ эмасликларини қанчалик яширишмасин, аммо кўз-кўзга тушганда нигоҳлари ўзини сотиб қўярди. Севгини тан олиш, изҳор қилиш учун на унисида, на бунисида шижоат етишмасди. Албатта бундай ҳолларда вазият изми йигит кишининг қўлида бўлади , лекин юқорида таъкидлаганимиздек, ҳамма нарса монелик қилувчи биргина сабаб бор эди, у ҳам бўлса Олянинг рус , яна ҳам тўғрироғи бошқа дин вакили эканлигида эди.
Рустам ота- онаси Оляни келин қилишларига ҳеч кўзи етмасди, шунинг учун икки ўтнинг орасида қолиб эзилиб кетганди.
Барча шубҳаларга бир воқеа якун ясади. Хаммага маълумки , ҚВЗ сенарийси бўйича учинчи шарт эркин мавзу шарти бўлади.
Сенарийни ёзишаётганда улар бир нарсани эътиборга олиб қолишди. Бу Олянинг узун сочлари эди.
Сенарийга кўра бадий чиқиш охирида Оля семурғ қуши қиёфасида сочлари ёйилган ва гуллар қадалган ҳолда саҳна айлантирилиши керак эди . Уни эса қатнашчи йигитлардан бири қўлида қўтариб юриши керак бўларди. Муаллиф сенарийни ўқиб тушунтириши билан Оля шартта ўрнидан турди. У сенерий муаллифи Шавкатга қараб дона- дона гапириб ташлади:
- Кечирасизки , бу ёзганларингиз умуман бизнинг , яъни яшаб турган жойимизнинг менталитетига тўғри келмайди. ҚВЗ ни кўришга қанча одам келади , шуларни ичида бўйи етган қизни коп- котта йигит кўтариб юрарканми, хаммани кўзини ўйнатиб. Бу ҳеч бир одоб , аҳлоқ - қоидасига тўғри келмайди. Санга нима рус қизи бўлсанг дерсиз. Тўғри миллатим рус ,аммо менга тарбияни ўзбеклар берган. Бу сенарийдан воз кечмасликнинг битта йўли бор. Семурғ қуши ролини бирорта ёш қизга ўйнатиш керак... Айтмоқчи бўлганларим шу ...
Хонага оғир жимлик чўкди. Жимликни Шавкат бузди:
- Хаммадан узр сўрайман. Масалани бу тарафини ўйлаб кўрмаган эканман. Оля , сизга рахмат . Таклифингизни ўйлаб кўраман. Ҳозирча сизларга рухсат .
Шу куни Рустам Оляни кузатиб қўйди. Улар суҳбатлашар эканлар, дунёқарашлари нечоғлик бир - бирларига мос келишидан ҳайратга тушардилар. Рустам эса бу қизнинг кўнгли нечоғлик беғубор эканлигидан , гап- сўзларида болаларча ажабтовур соддалик борлигидан завқланар эди.
Бундай кузатиб қўйишлар икки ой чамаси давом этгач, уларнинг ҚВЗ командаси ярим финалга йўлланма олган куни Рустам Оляга муҳаббат изҳори қилди.
- Оля ... Биласанми, бу сўзларни айтиш учун қанча тайёргарлик қилдим. Қанчадан қанча сўзларни саралаб чиройли гаплар туздим . Дунёдаги энг гўзал муҳаббат изҳори меники ва у сенга аталган бўлиши керак деб ҳисобладим. Аммо ҳозир ёнингда туриб , фақатгина "менга жуда ёқасан" деб айтишни истайман. Мана шу уч дона сўз барисини англата олади деб ўйлаяпман. Бу сўзлар юрагимнинг туб - тубидан чиққанлигини билсанг бўлди . Оля , менга жуда ёқасан ... Жуда ...
Оля Рустамнинг сўзларини ҳотиржам тинглади. У ёш бўлишига қарамай мулоҳазали қиз эди. Рустам сўзларини тугаллагач , бир муддат сукут сақлади . Сўнг Рустамга эмас, балки бошқа тарафга қараб оҳиста сўзлай бошлади :
- Рустам ... Дунёда увол деган тушунча бор. Увол нималигини жуда яхши биласиз . Мен сизни ёки мени ..., умуман иккимизни муҳаббатимизни увол бўлмаслигини ҳоҳлардим...
Тўғри , мен сиз билан ҳали аҳд- паймон қилганимча йўқ. Аммо ўртамиздаги ... Умуман олганда , сиз ҳар қандай қиз орзу қила оладиган ўктам йигитсиз . Мени масалани бошқа томони ўйлантиради. Бу ота - онангиз ... Улар мендек сизни тил билан айтганда ғайридинни қабул қила олишармикан?! Агар қабул қилишган тақдирдаям ўз давраларида мени деб бошлари эгилмасмикан...
Келинг , яхшиси ота - онангиз учун мендан воз кеча қўя қолинг. Ота - она инсон ҳаётидаги энг улуғ бахтлигини мендан сўранг...
Олянинг елкалари силкинди . У бир муддат нафасини ютиб турди- ю, кейин яна ўзини ушлаб олди.
Оля Рустамга хайр дегандек бир назар ташлади-ю , шахдам юриб кетди. Рустам ўйлаб ўтирмай унинг ортидан эргашди:
- Оля ...
- Яна нима ?!
- Оля. Тўхтанг. Мени эшитинг...
Оля беихтиёр тўхтади. Эшитаман деган маънода Рустамга қошларини кериб қаради
- Ота-онам. Тўғри улар содда, қишлоқ одамлари. Аммо мутаассиб эмаслар. Демоқчиманки, қилдан қийиқ ахтарадиган инсонлар эмас улар. Улар самимий , кўнгилчан ... Хуллас , улар сизни қизларидек қабул қилишларига ишонаман. Мени ҳеч ким шу вақтгача улар каби тушунмаган ва қўллаб қувватламаган ҳам. Мени қандай таниган бўлсангиз, менга қараб туриб ота- онамни ҳам шундай инсон деб хулоса чиқаришингиз мумкин.
Оля Рустамга ҳайрат ила боқиб турар, кўнгли тобора унга мустаҳкам боғланиб бораётганлигини ўзи ҳам ҳис қиларди.
Бу уларнинг илк дил изҳорлари эди...
* * *
Талабалик йиллари шу қадар гўзал давр бўладики, кун ва йиллар бир- бирини қандай қувалашиб ўтаётганини пайқамай қоласан киши. Хаш - паш дегунча Рустам бешинчи , Оля тўртинчи курс талабаси бўлишди. Бу вақт ичида Рустамга ҳам , Оляга ҳам неча ошиқ ва маъшуқалар дил изҳорлари қилишмади дейсиз. Аммо йиллар ўз сўзини айтди. Энди айтиш жоиз бўлса мумкин эдики , уларнинг муҳаббатидан бутун институт хабардор ва тан олиб бўлган эди.
ҚАРОР
- Бўлди, онаси . Ҳадеб ҳиқиллайверма. Иш шу даражагача борган эканми , демак уларнинг муносабатлари етарлича мустаҳкам. Ҳар бир ишда бир ҳикмат бор. Қаердан биласан, балки Қодир Эгам "қани бандам , сенга ўзинг каби бир бандамни жўнатдим, марҳаматингни , муомалангни бир кўрай деб синаётгандир бизни, - Комил қори сокин овозда Бибига қараб сўзларини давом эттирди,- буни қара онаси, қизгина етим экан. Етимни бошини силаш, ўксиган кўнглига малҳам бўлиш қанчалик савоблигини мен айтмасам ҳам ўзинг яхши биласан- а. Ҳали бу амалларнинг ортидан сен- у менга қанча ажр - мукофот бор экан. Энди динига келсак, ўғлингга ётиғи билан тушунтирамиз , никоҳ ўқилаётганда ўз динимиз вакиласи бўлиш ... Хуллас , буёғи худодан. Пешонада борини кўраверамиз , онаси . Бўлди , кўз ёшларингни йиғиштир . Хализамон синглим Шарифа кеб қолади. Совчиликка бориб келасанлар...
Рисолат бибининг ёшли кўзлари эрига савол назари билан боқди . Қори дарров тушунди:
- Нега ажабланасан , Биби. Ахир қизни қўлини бориб сўрамасанг , ўзи "мен келдим" деб уйингга кириб келавермайди-ку.
Хаммаси рисоладагидек бўлади. Орзу - ҳавасимизни шу келин билан ҳам кўраверамиз .
СОВЧИЛИК
Шарифа кўпни кўрган, ўқимишли , мулоҳазали аёл эди. Аммо бундай вазият уни ҳам довдиратиб қўйганди. Шарифани ўғли Дониёрнинг машинасида "Тошкент қайдасан ?" дея совчиликка отланган икки аёл анча вақтгача машина деразасидан табиат манзараларини томоша қилиб кетишгандек кўрингандек бўлганлиги билан, аслида икковлари ҳам ўз хаёллари билан андармон эдилар. Шарифа келинойисининг ранги қочган юзига қараб ачинар , аммо унга нима деб тасалли беришни , аниқроғи сўзни нимадан бошлашни билмас эди .
Биби чуқур уҳ тортди. Бу Шарифанинг сўз бошлашига кутилган баҳона бўлди:
- Сиқилманг келинойи. Худо ҳоҳласа ҳаммаси яхши бўлади. Мана мени айтди дейсиз. Буни қаранг шу совчилик гапи чиққанидан бери кўнглим ёп - ёруғ. Агар ишимиз яхшиликка бўлмаганида эди , юрагимни ит тирнаётган бўларди.
- Илоҳим айтганингиз келсин , сингилжон . Аллоҳ юзимизни ёруғ қилсин. Аммо. - Биби овозида ўксиниш билан сўзларини давом эттирди,- аммо ман русчани яхши билмасам , у қизни келин қилсак "твоя- моя" , " шў говориш" деб куним азобда қоладими дейман- да. Қандоқ ниятларим бор эди- я . Бир дилимга дилдош, кўнглимга сирдош бўладиган қизни келин қилсам дегандим... Кўрмайсизми, саратонда бошимга ёққан бу қорларни...
- Тавба денг, келинойи , тавба денг. Бошимга қор ёғди дейсиз. Аввало ниятни яхши қилиш керак. Агар Аллоҳни берганига э бунча ёмон десангиз , унинг қаҳри келиб , "Бандам сен ҳали ёмон нималигини билмабсан" деб бундан ёмонини юбораркан. Агар "оҳ, бунчалар ҳам яхши бўлмаса-я" десангиз "Сен бундан яхшисини кўрмабсан" деб бундан-да мукаммалини ҳадя этаркан. Ана шунақа , келинойи , айтишади-ку яхши ният- ярим давлат деб .
Биби жилмайди:
- Шу гапларингизга борман- да сингилжон. Акангизнинг синглисисиз- да , доим ҳар ишдан ҳайр - барака излайсиз . Боризга шукр. Боризга...
Машина кўп қаватли уйни ёнига келиб тўхтаганда , улар Дониёрга "келдикми ?" деган савол назари билан қарашди.
Дониёр чаққонлик билан машинадан тушди. Онаси ва Бибини манзилдаги квартира эшигигача кузатиб қўйди. Квартира қўнғироғини босгач , бир илжайиб кўзини қисди- ю, ўзи чаққонлик билан ортга қайтди.
Эшикни Алевтина Владимировнанинг ўзи очди . Бибининг ҳаяжондан довдираб қолганини кўрган Шарифа ташаббусни ўз қўлига олди:
- Здраска , эгачи. Биз совчиликка пришли.
Сочлари ораста турмакланган, корейсдан кўра уйғурларга ўхшаб кетадиган катта ёшлардаги эгаси жилмайди :
- Ассалому алайкум , ҳуш кебсизлар. Қадамларингизга ҳасонот . Келинг остонада турманг, қани уйга марҳамат.
Энди довдираш навбати Шарифага ҳам келганди . Икки аёл аланг- жаланг қилганча уйга киришди. Меҳмонхонадаги стол атрофидан жой эгаллагач, Алевтина Владимировна келганларга савол назари билан боқди. Ўзини ушлаб олган Шарифа зукколик билан қўлларини дуога очди:
- Қани овмин, қадам етди, бало етмасин. Овмин деб кўтарган билакларимизни Аллоҳим ноумид қайтармасин ...
Шарифа узоқ дуо қилди. Уни сабр билан тинглаётган уй эгаси бошини сарак- сарак қилганча дуоингизга қўшиламан деган маънода жилмаярди.
Икки аёлнинг "совчиликка борганда тилни яхши тушунмасак қанақа қилиб муомала қиламиз" деган шубҳалари бир зумда тумандай тарқалди кетди.
Алевтина Владимировна "Аллахон" ўзбекчада жуда яхши гапираркан. У бир зумда столни устини алламбало салат ва пишириқлар билан тўлдириб ташлади. Бир варакайига икки чойнакда кўк ва қора чой дамлаб келди . Чойнакни аёлларни ёнига жойлади ва "мен ҳозир" деганича ошхонага йўл олди. Алла опа чиқиб кетгач Шарифа жилмайиб келинойисини туртди.
- Келинойи, мен сизга нима девдим . Мана буларни қаранг ( Шарифа дастурхонга ишора қилди ). Мен Тангем киносини кўрганимда корейсларни пазандачилигига жуда қойил қолардим. Шу "сарой жавоҳири" бизни келин бўладиёв.
Шарифа гапини хонага Алла опа кириб келгач бехос тўхтатди .
- Олинглар, олишиб ўтиринглар,- деркан Алла опа ошхонадан кириб, ўриндиққа жойлашаркан,- сизлар ҳойнаҳой бу аёл қаердан ўзбекчани биларкин деб ўйлаётгандирсизлар - а . Мен эшитган бўлсангиз меҳрибонлик уйи директориман. Ўзи ўша ўзим директорлик қилаётган меҳрибонлик уйининг тарбияланувчиси ҳам . У ерга узоқ уруш йиллари келиб қолган эканман. Аммо қачон ва қаердан келганлигимни очиғи билмайман. Эсимни ўша ерда танидим. Ўқидим, ишладим, мана кўриб турганингиздек , директорлик қиляпман. Мени табиячиларим ўзбек бўлишган. Ўзбек тилида эркин ва бемалол гапиришимниям сабаби шу. Қаранг, ўзбекчилик қон - қонимга қанчалик сингиб кетганлигини. Бўлмасам , ҳозир ўзбеклардек совчи кутиб ўтирган бўлармидим.
Алла опанинг гапларига Биби билан Шарифа хўрозқанд шимган боладек жилмайдилар. Алла опа сўзида даъвом этди:
- Қизим Олечкадан барча гапларни эшитдим. Очиғи ўғлингизни кўрмаганман. Аммо қизим унинг таклифини қабул қилибдими, демак бу ортиқча саволга ўрин қолдирмайди. Мен қизимга ишонаман. Ҳа сизларда "Онасини кўриб қизини ол " деган мақол бор-а. Демак мени кўриб қизимга баҳо беришингиз мумкин. Айтмоқчийдимки, кўринишимиз ҳар хил , аммо кўнглимиз бир хил.
Рисолат Биби Шарифа билан уйга қайтар эканлар, кўнгиллари анча таскин топган, гўёки тақдирнинг ҳукмига бош эгган каби сокин тортиб қолган эдилар . Рисолатни уй эшиги ёнида қолдирган Шарифа билан Дониёр узр сўраганларича йўлларига равона бўлдилар. Рисолат Биби аста дарвозани итарганча уйга йўналди. Ичкарида уни кўзлари қизариб кетган синглиси Асолат кутарди.
АСОЛАТ
Ҳовлидаги супа устида омонатгина ўтирган Асолат аста ўрнидан туриб келди- ю , опасининг елкасига бошини қўйганча хўнграб йиғлаб юборди. Рисолатнинг капалаги учиб кетди. Опасининг қўл - оёғи бўшашиб кетганлигини ҳис қилган Асолат аста - секин ўзини қўлга олди. Икковлашиб супага ўтирдилар.
- Нима бўлди ?! Тинчликми ...
Рисолат савол назари билан синглисига қаради
- Куёвингиз ... Куёвингиз ...
Ҳиқиллади Асолат .
- Гапни индаллосини айтсанг-чи , юрагим қон бўлиб кетди. Нима қилди куёвимга ?!
- Уларга ҳеч нима қилгани йўқ , замбаракни ўқидеклар ... Ҳамма бало мени бошимда . Хуллас...
- Асолат , ота- боболаримиз темирчи ўтишмган-ку , бунча чайналдинг.
- Хуллас , опа , куёвингиз ... Ман битта- ю битта қизим Лайлони Рустамжонга атагандим . Аммо буларингни қилиб юрган ишини қара . Тайин - тутантуруғи йўқ битта ўрис бизлардан афзал бўлса , ўзлари билишади . Мен ҳам ўзим биламан. Шу ерда қариндошчиликка "точка". Бор шу гапларни айтиб , бир йўла опажонинг билан хайрлашиб кел ... дедилар.
Асолат яна йиғига зўр берди.
Рисолат бўшашиб кетди." Вой , шўрииииим , энди бу нимаси эди?" ўйлади у :
- Синглим , биз сизлар билан қуда бўламиз деб хеч оғизга олмагандик- ку, умидвор ҳам қилмаганмиз. Қолаверса Лайло Рустамжонга сингилдек гап. Тўғри қизингни жуда яхши кўраман... Жонимдан ортиқ яхши кўраман, аммо ...
- Опа , мен ҳам шуни айтаман-да . Лекин куёвингизга гап тушунтириб бўлмаяпти. Поччам Лайлони "онаш, она қизим" деб яхши кўрганларига ўзларича тўй бичиб юрган эканлар. Орада бу келин савдоси чиққанидан кейин , тўнларини батамом тескари кийдилар қўйдилар. Ўзларининг икки сингиллари бир бири билан қуда бўлганига қаттиқ ҳавас қилганлар шекилли. Икки ўтни орасида қолиб кетдим, опа. На иссиққа, на совуққа кўндиролмаяпман...
- Энди нима қиламиз , қаердан чора топамиз. Қара ҳозиргина бир мушкулни ечимини топдим деб ўйлаб бағримга шамол тегувди. Кетидан иккинчиси манаман деб қад ростласа- я . Кейинги вақтларда бошим шунақа чигал муаммолардан чиқмай қолди ўзи.
- Вой , опа , сўрамабман , қаердан келяптувдиз . Чиройликкина кийиниб ҳам олибсиз.
- Шарифахон билан Рустам айтган қизникига совчиликка боргандик .
- Қалай опа , яхши одамлар эканми ?! Қизни етим дегандингиз-ку . Кимникига совчиликга бординглар. Рустамжон анов- манов қизни топмагандир. Ишқилиб охиригача суюнтирсин.
Рисолат синглисининг ўз дардини дарров унутиб опасига қайишаётганини кўриб ич-ичидан яхши кўриб кетди. "Жигар - жигар-да" деб ўйларкан , совчилик ҳикоясини батафсил гапириб берди.
- Гап билан бўлиб сенга бир пиёла чой ҳам тутмаганимни қара. Қани уйга юр. Эринг билан булар ўзлари келишиб олишар. Юр бир пиёла аччиқ чой ичмасам , бошим ёрилиб кетгудек бўляпти.
Рисолатни таклифига синглиси "хўп" деганча бош ирғаб опасининг ортидан ичкарига эргашди .
ТЎЙ
Чинор қишлоғи қишлоқ бўлгандан буён бунақа тўйни кўрмаган.
Чинор қишлоғи қишлоқ бўлгандан буён бунақа тўйни кўрмаса керак.
Чинор қишлоғи қишлоқ бўлиб турса, албатта , бундай тўйни кўрмаслиги аниқ ...
* * *
Рустам Олянинг тўй куни сизга сюрприз ҳозирлаяпман деган гапига кўпда эътибор бермаганди. Шу тўйнинг ўзи жуда сюрпиз бўлди-ю , бундан ортиқ сюрпиз бўлармиди деган гап хаёлига келди , лекин Оляни ранжитгиси келмай ,"мен сюрпизларни яхши кўраман ва уни кутиб қоламан" деб қўяқолди.
Оля тўй учун ортиқча ҳаражат ва ҳаракатлар шарт эмас деб туриб олди. У Рустам билан ҳиёбонларни айланиб расмга тушиш , бошқа тўйларда ёшлар орзу - ҳавас деб баҳолайдиган каптар учириш- у, қайиқда сузиш, қайсидир ҳайкалнинг пойига гулдаста қўйиш кабиларга бурнини танқайтириб нуқта қўйди : " Не надо !"
Рустам хатто куёв навкарга бориш-у , дўстларига ош ошатишдан ҳам бебаҳра қолди. Тўғрироғи бу ҳақида Оляга айтишга бети чидамади.
Оля кейинги вақтларда Рустамдан ўзини анча тортиб қолган, кўп вақтини дугонаси Феруза билан ўтказар, Рустам эса уни институтдан топа олмай кўпда ҳуноб бўлгани бўлган эди.
Ва ниҳоят тўй куни етиб келди. Бутун қишлоқ аҳлининг етти ёшидан етмиш ёшигача махалла гузаридаги қишлоқ номи билан аталувчи "Чинор" тўйхонасига йиғилишди.
Рисолатнинг синглисидан шунча ҳавотир бўлгани бекор бўлди. "Девонанинг ишининг худо ўнглабди" деганларидек, қуда бўлган икки қайнисинглиси арзимаган нарсадан жиққамуш бўлиб юз кўрмас бўлганлиги унинг эрини кўзини ярқ этиб очиб қўйди . Энг яқин дўсти ўғлига Лайлонинг қўлини сўраб келиши эса барча ғуборларни ювди- кетди. Куёв Абдували ҳеч нима бўлмаганидек божасиникига кириб келди-ю, ортиқча сўрашиб ўтирмай , ҳеч қандай оҳангжамаларсиз индамай ишга уннади кетди. Буни кўрган Қори билан Биби бир бирларига қараб енгил тин олиб жилмайдилар: "Хайрият"
НИКОҲ
Тўйхона одам билан гавжум . Ҳамманинг хаёлини битта нарса , аниқроғи бир инсон банд этган "Келин" - "ўрис келин".
Атрофга оқшом тушиб қолган вақтда кўчада келин ташриф буюрганлигини билдириб машиналарнинг узлуксиз сигнали эшитилди . Тўйхонада йиғилганларнинг барчаси оёққа қалқди. Рустамнинг бир гурух жўралари келинни кутиб олиш учун етаклашиб олиб чиқиб кетдилар . Даставвал тўйхона эшигидан Алла опа бошчилигида ўн чоғли аёллар кириб келишди. Хонадон соҳиблари улар билан айланиб - ўргилиб сўрашиб бўлишгач , келган меҳмонларни тўрдаги махсус ясатилган столга жойлаштирдирлар.
Яна ҳамма кўзи эшикда келинни кута бошлади .
Бир вақт "Тўйлар муборак" садолари остида тўйхонага келин кириб келди.
Ва ҳамманинг...
Ва ҳамманинг бирдан нафаси ичига тушиб кетди.
Бутун давра баравакайига "Оҳ" деб юборгандек бўлди.
Рустам етаклаб келаётган келин Оля ...
Оля одатда барча қизлар тўй куни киядиган оқшом либоси оқ "келин кўйлак"ни киймаган эди. У енг ва этаклари жимжима уқалар билан безатилган оч пушти рангдаги узун адрасдан кўйлак - лозим кийган , кўйлак устидан алламбало матодан тиктирилган калта нимчаси миллий тақинчоқлар билан безатилган, оёғидаги учи қайиққа ўхшаб тепага қараб турган тилла ҳалли ковушчаси ўзига қуйиб қўйгандек мос тушган... Аммо булар Олянинг бутун чиройи олдида денгиздан томчидек эди . Олянинг деярли товонига етай деб қолган узун сочлари қирқ кокил қилиб ўрилган , умрида пардоз кўрмаган юзи бугун ранглар жилвасида яшнаб кетган, бошида тақиб олган тиллақоши ва унинг устидан ташлаб қўйилган ҳаррир тўр парда қараган одамни хаёлини ўғирламаслигини иложи йўқ эди.
Оляни кутиб олишга чиқган Рустам уни бу аҳволда учратаман деб ўйламаганиданми, ёки ҳаётидаги чекига шундай пари қиз тушганлигиданми ҳали ҳануз довдирашини босиб ололмаган эди.
Рустам Оля билан даврага кириб келар экан , у Рустамнинг енгидан киши билмас тортди. Рустам хайрон бўлганча Оляга савол назари билан боқди .
Оля Рустамга эътибор бермай бошидаги ёпинчиғи билан аёллар даврасида турган Рисолат бибига уч марта таъзим қилди. Рисолат Биби Оляни биринчи кўриши эди. У ўзига келин бўлаётган бу қизнинг шу қадар гўзаллигидан бир лол бўлса , унинг фаросатига яна бир карра тан бериб бемажолгина турарди.
Бир вақт кутилмаган ҳодиса бўлди. Оля бирдан Рисолат Бибининг бағрига отилди. Кўзлари тўла ёш билан "Ассалом , аяжон !" деганда ўзини базўр ушлаб турган Биби ҳам шашқатор йиғлаб юборди. Билмаган инсон буларни қайнона келин эмас , балки она ва қиз деб ўйларди...
Бир оз аввал "Қани сени маъноингни бир кўриб қўяйлик ?!" деган фикрда турган тўйхона аҳли бир кўтарилиб тушган, уларнинг дилида боягина ҳар икки гапни бирида таъкидланаётган " Ўрис қиз" ўрнини "келин" деган эҳтиромли сўз эгаллаган эди.
Рустам Оляни давра бошидаги ўз ўрниларига етаклаб бориб жойлашишлари билан , дарров Оляни қўлини қисди :
- Сюрприз учун раҳмат .
Оля кўз остидан боқар экан , жилмайди ва бошини "йўқ" деган маънода чайқатди Ушбу белги унинг "сюрпризим бу эмас" деганини билдиради.
Присоединяйтесь к ОК, чтобы подписаться на группу и комментировать публикации.
Комментарии 6