Ошкор ва яширин неъматларни берувчи Аллоҳга шарафлар бўлсин. Унинг покиза пайғамбарлари ва валийларига, хусусан, яратилганларнинг яхшиси Муҳаммад ва унинг авлод ва аждодларига тангрининг дуолари бўлсин.
Даражасини Аллоҳ юқори қилгур Шайх ар-раисдан сўралган бу ёқимли масала улуғ кишилардан бири томонидан хат орқали юборилган бўлиб, унда шулар айтилган: ёши улғайиб олтмиш иккига етганда шаҳвоний қувват заифлашган. Бироқ авваллари у туғдириш қобилиятига эга бўлиб, унда шаҳвоний қувват ҳам кучли бўлган, лекин уни ҳаддан ташқари кўп сарфлаган. [Хатда] айтилишича, ҳозир маний аввалги ҳолидек кўп ва сероб, бироқ у суюқ, шунингдек унда сувлилик ошиб кетган. Олатнинг туриши ва таранглашуви ўзгарувчан бўлиб аввалги ҳолига ўхшамайди, яна у бўшашган ва камчиликлар янада ортган: ҳожат тугамай, мақсадга етмай ва иш битгунча чидолмай, манийнинг келиши тезлик қиладиган, кейин титроқ келадиган ва лаззат сезилмайдиган бўлиб қолган.
Илмлардан биронтаси ҳақида тасаввур бермоқчи бўлган киши [сўровчи...ЕщёОшкор ва яширин неъматларни берувчи Аллоҳга шарафлар бўлсин. Унинг покиза пайғамбарлари ва валийларига, хусусан, яратилганларнинг яхшиси Муҳаммад ва унинг авлод ва аждодларига тангрининг дуолари бўлсин.
Даражасини Аллоҳ юқори қилгур Шайх ар-раисдан сўралган бу ёқимли масала улуғ кишилардан бири томонидан хат орқали юборилган бўлиб, унда шулар айтилган: ёши улғайиб олтмиш иккига етганда шаҳвоний қувват заифлашган. Бироқ авваллари у туғдириш қобилиятига эга бўлиб, унда шаҳвоний қувват ҳам кучли бўлган, лекин уни ҳаддан ташқари кўп сарфлаган. [Хатда] айтилишича, ҳозир маний аввалги ҳолидек кўп ва сероб, бироқ у суюқ, шунингдек унда сувлилик ошиб кетган. Олатнинг туриши ва таранглашуви ўзгарувчан бўлиб аввалги ҳолига ўхшамайди, яна у бўшашган ва камчиликлар янада ортган: ҳожат тугамай, мақсадга етмай ва иш битгунча чидолмай, манийнинг келиши тезлик қиладиган, кейин титроқ келадиган ва лаззат сезилмайдиган бўлиб қолган.
Илмлардан биронтаси ҳақида тасаввур бермоқчи бўлган киши [сўровчининг] жавобдан оладиган билими кўр-кўрона бўлмаслиги за эшитганларининг шубҳасиз [тўғри] эканига тўла ишониши учун мақсадга етказувчи йўлни кўрсатадиган ва орзуга эришиши томон йўллайдиган бир муқаддима ёзмай иложи йўқ. Шунда жавоб сўз қисқа ва чала қолмай, тугалланган бўлади. Шундай қилиб айтаман: Азиз ва буюк Аллоҳ бу аъзони насл қолдириш учун яратдики, дунёнинг боқийлиги у биландир. Шу туфайли танадаги шарафли бошқарувчи аъзолар тўртта: мия, юрак, жигар ва икки тумруқ, яъни иккисидаги икки мояк. Мана шу кейинги иккиси дунёнинг боқийлиги учун зарур бўлиб, тана учун , зарур эмасдир, чунки биз шу аъзоси қирқилган кишиларни учратамиз, улар [шу аъзо] қирқиб ташлангандан кейин ҳам узоқ вақт яшаб юрадилар. Модомики, шундай экан, улуғ тангри у [шу аъзо]ни таналар учун зарур бўлган учта бошқарувчи аъзо, яъни мия, юрак ва жигар билан боғлаган. [Бу аъзо] мана шу боғичлар орқали бошқарувчи аъзонинг ҳар биридан ўзи бажариши лозим бўлган иш учун маълум бир хил кўмакни олиб туради. Бу боғичлар эса [жинсий аъзо] билан у [аъзолар] ўртасидаги воситадир. Масалан, [жинсий аъзо] ҳисни асаблар воситасида миядан олади.
Туғма ҳарорат ва ҳаётий руҳни артериялар, яъни урадиган томирлар воситасида юракдан олади; ўзига оқиб келиб манийга айланадиган қонни эса урмайдиган томирлар [вена]лар орқали жигардан олади. Айтиб ўтганимиз бу муқаддиманинг фойдаси шундаки, биз шу нуқтаи назардан шикоят қилувчининг белгиларига назар ташлайман: агар унинг ҳиссиётида бирор ўзгариш юз берган бўлса, масалан, шикоят қилувчи киши аёлни кўрганда юролмай ўтириб қолса ва, ниҳоят, шаҳвати қўзғолса, бундай :халда мен мия ва асабларни уларга хос бўлган дорилар билан даволайман. Агар шикоят шундай бўлса: унинг ҳисси [жойида] бўлса ҳамда [олати] қўзғолса, бироқ қўзғолиш заиф бўлиб у билан мақсадга етолмаса ва туғма ҳарорат унга ҳамраҳлик қилмаслиги сабабли лаззати етук бўлмаса, натижада унда қўрқинч, хижолат чекиш ва уялиш ҳалатлари юзага келса, мен бундай ҳолларда юрак ва артерияларни даволайман.
Агар шикоят манийнинг оз ва сувсимонлиги ёки бошқа бирор хил бузуқлиги: суюқлиги уни тутиб бўлмаслиги, совуқлйги, қотиб ёки қуюлиб қолиши,рангининг қизил, кўк ёки қорага айланши ёки ҳидининг одатдаги хурмо гулининг ҳидига ўхшашлигидан бошқа ҳидга ўтиши ёки ёқимсиз ҳидга эга бўлиши ва булардан бошқа сифатларидан иборат бўлса, мен бундай ҳолларда жигар, қон ва ҳаракатсиз томир [вена]ларни даволайман.
Савол: масаласина қайтиб айтамиз: унинг ҳикоя қилишича, бизнинг барча санаб ўтганларимиз ўзгармасдан ўзининг аввалги ҳолида қолган. Бироқ маний совуган ва суюлган; унинг чиқиши [одахдаги] чиқиш вақтидан олдин ва тез бўлган. Лаззатланиш ҳам одатдагидан ўзгарган ва камайган. Ҳаилқатан биз айтиб ўтган бу гаплар бутун диққатни манийни қуйилтириш ва иситишга қаратишим лозимлигини талаб этади, учинчи бошқа бир тадбирга эмас. Бу маний талаб қондирилмасдан олдин ўз қопидан шошиб соғилиб кетмасин учун унинг боғичларини кучайтиришдан ҳамда мақсад амалга ошадиган вақтгача манийни кучли тутиб ва ушла...ЕщёАгар шикоят манийнинг оз ва сувсимонлиги ёки бошқа бирор хил бузуқлиги: суюқлиги уни тутиб бўлмаслиги, совуқлйги, қотиб ёки қуюлиб қолиши,рангининг қизил, кўк ёки қорага айланши ёки ҳидининг одатдаги хурмо гулининг ҳидига ўхшашлигидан бошқа ҳидга ўтиши ёки ёқимсиз ҳидга эга бўлиши ва булардан бошқа сифатларидан иборат бўлса, мен бундай ҳолларда жигар, қон ва ҳаракатсиз томир [вена]ларни даволайман.
Савол: масаласина қайтиб айтамиз: унинг ҳикоя қилишича, бизнинг барча санаб ўтганларимиз ўзгармасдан ўзининг аввалги ҳолида қолган. Бироқ маний совуган ва суюлган; унинг чиқиши [одахдаги] чиқиш вақтидан олдин ва тез бўлган. Лаззатланиш ҳам одатдагидан ўзгарган ва камайган. Ҳаилқатан биз айтиб ўтган бу гаплар бутун диққатни манийни қуйилтириш ва иситишга қаратишим лозимлигини талаб этади, учинчи бошқа бир тадбирга эмас. Бу маний талаб қондирилмасдан олдин ўз қопидан шошиб соғилиб кетмасин учун унинг боғичларини кучайтиришдан ҳамда мақсад амалга ошадиган вақтгача манийни кучли тутиб ва ушлаб турадиган қилишдан иборат.
Манийнинг боғичлари деган сўзимизнинг маъносини тасаввур қилиш учун даволашни айтиладиган [жойи]га етганда шарҳлаймиз.
Манийни қуйилтириш ва иситиш ҳамда совуқлик ва суюқлигини кетказишга келганда, булар овқатлар ва дорилар билан бўлади, буларни мен [келгувсида] айтаман; [шунингдек] мен қуйида кўрсатадиган олтита рарсанинг табиати [инсон табиатига мос] бўлмаганида доимо уларнинг тадбирини кўрйб туриш билан бўлади.
Булар баданни ўраб турган ҳаво, ҳаракат ва ҳаракатсизлик, овқат ва ичимликлар, уйқу ва уйғоқлик, ҳаммом қабул қилиш ва жинсий алоқадан иборат.
Овқатларга қуйидагилар киради: барча кам ёғ бўлмаган қуритилган гўштлар; тухум сариғи, пиёз ва Шом порей пиёзидан тайёрланадиган табоҳалар, ҳалимлар ва тандирга епйладиган овқатлар; қовурмалар ва барча ширинликлар. Шунингдек, асал ёки қамишшакар ёки каллақанд ва янчилган нўхотдан тайёрланган [ҳолвалар]. Гўштлардан яна чумчуқ гўштлари, мияси ва тухум қўядиганвақтларидаги тухумлари; каптар болалари, қўзичоқ шунингдек хўроз, қўзи ва бошқа хайвонларнинг мояклари киради. Агар топилса хўроз мояклари, қушларнинг думғазалари ва моу-л-амйа- бу кейингиси қушларни қайнатганда ёглари тўдаланиб қоладиган жойлари ва териларининг сарғиш жойларидир.
Барча ачимаган сутлар, пишлоқ, оғиз сути ва ширгуручнинг [фойдали эканлиги] малум бўлсин.
Ачиган сутлардан, шунингдек сирка, ғўра узум суви ва жуда нордон татим билан тайёрланган гўштлардан сақланиш керак. Қайнатма [шўрва]ларнинг барча турларидан, улар хоҳ нордон бўлсин, хоҳ чучук, сақланилсин, чунки ундан вужудга келган, маний суюқликда улар, [яъни қайнатмалар]га ўхшаш бўлади.
Ал-ҳалкуштога келганда, бу касалликка энг зарарли нарсадир, дуғбож ҳам шундайдир. Ал-асножга келганда, агар унинг нордонлигини камайтирилса, унда унчалик зарар бўлмайди.
Яхдан, қордан, бўзадан, шолғом сувидан ва жуда совуқ сўвдан сақланиш керак; совуқлиги ўртача сув билан кифояланиш...ЕщёМевалардан: узумнинг барча тури, хусусан, нордонлик аралашмаган ширинлиги кучли бўлган янги узум [ярайди] Мағизнинг ҳамма турлари [ярайди], чунончи ёнғоқ, бодом, сақич дарахтнинг меваси, писта, фундуқ, санавбар меваси, норжил, яъни кокос ёнғоғининг ҳўл ва қуруқ мағизлари, катта санавбар бужури - буни чилғўза дейдилар.
Ачиган сутлардан, шунингдек сирка, ғўра узум суви ва жуда нордон татим билан тайёрланган гўштлардан сақланиш керак. Қайнатма [шўрва]ларнинг барча турларидан, улар хоҳ нордон бўлсин, хоҳ чучук, сақланилсин, чунки ундан вужудга келган, маний суюқликда улар, [яъни қайнатмалар]га ўхшаш бўлади.
Ал-ҳалкуштога келганда, бу касалликка энг зарарли нарсадир, дуғбож ҳам шундайдир. Ал-асножга келганда, агар унинг нордонлигини камайтирилса, унда унчалик зарар бўлмайди.
Яхдан, қордан, бўзадан, шолғом сувидан ва жуда совуқ сўвдан сақланиш керак; совуқлиги ўртача сув билан кифояланиш керак.
Ичимликлардан гулоб ва асал сувини ичилади; агар у иккаласига дориворлардан қўшилса, жуда яхши бўлади, булар жавзбавво [мускат ёнғоги], сунбул, қалампирмунчоқ, кичик қо- қила, дорчин, жавзбавво пўсти, хавлинжон, заъфарон, ҳил ва кабобалар бўлиб, буларнинг ҳар бирини янчилади ва бир зиғир латтага ўраб [гулоб ёки асал суви] қайнаётган вақтда устига ташланади. Шу [дориворларнинг] ҳаммасини бирдан ёки бирининг кетидан бирини табоҳаларга ёки қозонда [пишириладиган бошқа таомларга] солинади.
Сув қўшилмаган соф хушбўй эски узум шаробидан маст қилмайдиган, балки тетиклаштирадиган ва хурсанд қиладиган миқдорда ичилади.
Билгинки, узум шаробини ичишдан ва у ҳақда албатта гапириб уни ичишни маслаҳат беришдан мақсад шуки, ҳақиқатан меъда овқатни яхши ҳазм қилмаса, моддаси яхши бўлса ҳам у овқат сифатли қонга айлаимайди. Бирон-бир озуқлик модда ёки ичимлик меъда оловини қўзғотишда ва унинг ҳазм қилишини яхшилашда шаробчалик кучли таъсир қилолмайди. Қадимда ўтган ва ҳозирги кундаги барча табиблар шу фикрдалар. Агар иш мен айтгандек бўлса, уни, [яъни шаробни] тарк этиш [ҳазмга] зарар қилади ва бу соҳада мақсадга эришиш учун ишлатиладиган барча ғизолар ва тадбирларга футур етказади. Мастлик эса, у хоҳ узум шаробидан бўлсин, хоҳ бошқасидан бўлсин, энг зарарли нарсадир. [Юқорида айтилган] олти нарсанинг бири бизни ўраб турган ҳаво; [ҳақида шуни айтиш керакки], жазирама иссиқ вақтларда баҳаво ертўлага ўхшаш жойларда туриш керак ва кучли иссиқ тунларда, очиқ кенг жойларда бўлиш керак. Чунки иссиқ ҳаво билан учрашиш ҳазмни бузади; ҳазм бузилса, қон камаяди ва бузилади. Агар қон бузилса, маний бузилади. Шунингдек, ҳар қандай иссиқ ҳаво асабни сусайтиради. Бу аъзонинг аксар насибаси ва баҳра олиши асабдан; аҳволининг яхшилиги асабнинг яхшилигидан ва ёмонлиги асабнинг ёмонлигидандир.
Олтита [зарурий] аҳволлардан [яна бири] ҳаракат ва ҳаракатсизликдир. Узоқ вақт ҳаракатсиз ва сокинликда [яшашдан] ҳазм бузилади. Хусусан, бу ҳол кўп улов минишга одатланиб қолган кишиларда юз беради. Эрталаб овқатланишдан олдин [улов устида] сайр қилиш ҳақида «Кунношларда» қайта-қайта зикр этилган. Китобларда белни белбоғ билан боғлаш ва... ҳам бу аъзони қувватини оширади, деб ёзилган.
Овқатланганда йўл қўйиладиган катта хатолардан бири таомдан кейин ҳаракат қилишдир; буни асло қилмаслик керак.
Олтита [зарурий] аҳволлардан [бири] уйқу ва бедорликдир. Уйқуга келганда, агар у мўътадил бўлса, яъни бир кеча-кундузда саккиз соатдан ўн соатгача бўлса, у шундай ҳолатки, усиз ҳазм тугал бўлмайди. Агар у шу миқдордан ошиб кетса, асабнинг бўшашиб кетишига ва қувватининг тушишига сабаб бўлади. Шунингдек, бедорликнинг кўпи ҳам мияни куйдиради ва ҳазмни бузади, мен айтиб ўтганларга асосланиб, бу икки иш [яъни уйқу ва бедорлик]нинг тадбирини кўриш керак.
Олтита [зарурий] аҳволлардан яна [би...ЕщёОлтита [зарурий] аҳволлардан [яна бири] ҳаракат ва ҳаракатсизликдир. Узоқ вақт ҳаракатсиз ва сокинликда [яшашдан] ҳазм бузилади. Хусусан, бу ҳол кўп улов минишга одатланиб қолган кишиларда юз беради. Эрталаб овқатланишдан олдин [улов устида] сайр қилиш ҳақида «Кунношларда» қайта-қайта зикр этилган. Китобларда белни белбоғ билан боғлаш ва... ҳам бу аъзони қувватини оширади, деб ёзилган.
Овқатланганда йўл қўйиладиган катта хатолардан бири таомдан кейин ҳаракат қилишдир; буни асло қилмаслик керак.
Олтита [зарурий] аҳволлардан [бири] уйқу ва бедорликдир. Уйқуга келганда, агар у мўътадил бўлса, яъни бир кеча-кундузда саккиз соатдан ўн соатгача бўлса, у шундай ҳолатки, усиз ҳазм тугал бўлмайди. Агар у шу миқдордан ошиб кетса, асабнинг бўшашиб кетишига ва қувватининг тушишига сабаб бўлади. Шунингдек, бедорликнинг кўпи ҳам мияни куйдиради ва ҳазмни бузади, мен айтиб ўтганларга асосланиб, бу икки иш [яъни уйқу ва бедорлик]нинг тадбирини кўриш керак.
Олтита [зарурий] аҳволлардан яна [бири] иссиқ сувда ювиниш. Ҳаммомда иссиқ сувда кўп ювиниш шаҳвоний қувват ишини бузади дейилган. Бу [ҳол] унинг бадандаги [моддаларни] эритиб тарқатиши натижасида бўлади; ваҳолонки, биз у эритиб юборадиган нарсани ушлаб қолишга кўпроқ муҳтож бўламиз. Шунинг учун зарур бўлгандагина ҳаммомга тушиш билан чегараланиш керак. Жазирама кунларда аксар совуқ сувда ювиниш керак. [Иссиқ сувнинг] зарари кўп бўлгани учун жуда зарур бўлганда бир ойда бир марта ҳаммомга тушилсин.
Олтита [зарурий] аҳволлардан бири шаҳвоний қувватдирки, бу бобдаги сўзимиз унга бағишланган. Бироқ шуни билиш керакки, аъзони даволаш тугамасдан ва унинг ўзи одатдаги аҳволига қайтмагунча [жинсий алоқа билан] шуғулланиш дуруст эмас. Маслаҳат шуки, жинсий алоқани кўп эслаш ва у ҳақида фикр юритиш ҳамда алоқага оид тасвирларга қараш лозим, шунда қўзғолиш кучаяди. Сусайган шаҳвоний ҳис қўзғолоса ва даво эм бўлиб, дард кетганига ишонч ҳосил бўлса, шундагина [жинсий алоқа билан] оз-оздан шуғулланиб, аста-секин эски одатга қайтиш керак.
Олтита зарурий аҳволлар тадбири бўйича [айтишни] ваъда қилганларимизни тугатгач, энди дорилар билан қилинадиган даволашга ўтамиз.
Дорилар мураккаб ва содда бўлади. Мураккаб дорилардан овқатлик хусусиятига эга бўлганлари биринчи навбатда [ишлатилади] ва биз уни мақтаймиз. Агар у билан мақсад амалга ошса, бошқасига ўтилмайди. Биз бу ерда даволик хусусиятига эга бўлган ғизоларни назарда тутамиз. Дориларнинг биринчи қиладиган таъсири баданни енгиб олишидир; кейин охирида бадан дорини енгади. Масалан, саримсоқ ва асал шундай. Бу иккиси бир табиати билан ғизого ҳамжинс, бошқа бир табиати билан эса дориларга ҳамжинс бўлади. Улар иккаласи ўз ҳарорати билан баданни енгади, кейин бадан уларни ҳазм қилади.
Шундай [даволардан] яна бири: тухумни қизитиб [илитиб] устига турп уруғи, қичитқиўт уруғидан сепилади; кейингиси газна деб аталадиган сабзавот. Агар одам бадани кўпчишидан қўрқилмаса, ҳар бир тухум устига шу икки уруғнинг ҳар биридан ярим дирҳамдан сепиб ютилади. Ёки устига ярим дирҳам вазнида янчилган кундур елимидан сепиб, ҳар куни иккита ёки учта тухум ютилади. Шулардан [яна] бири қуймоқ бўлиб, уни мол ёғи билан тайёрланади. Устига кўп пиёз тўғраб, қизаргунича [олов устига] қўйиб қўйилади. Ёки пишгандан кейин устига асал қўшилади, ёки пиёз ва гандано билан қовурилган қийма гўшт устига тухум солинади. Агар писта, фундуқ ва бодом кабиларнинг мағзини қўшиб сўнг унинг устига мазкур хушбўй дориворлардан таъми ва хиди билинадиган миқдорда солинса, бу жуда яхши ва етук бўлади.
Бу соҳада етук нарсалрдан яна бири арслон мояги бўлиб,уни майдаланган гўшт ва ёққа солинади. Туяларнинг панирмояси ҳам шунга ўхшаш таъсир кўрсатади. Булар аш-Шайх ал-Амид Аби Баҳл ал-Ҳамидуний учун ёзилган, Аллоҳ ҳа...ЕщёШундай [даволардан] яна бири: тухумни қизитиб [илитиб] устига турп уруғи, қичитқиўт уруғидан сепилади; кейингиси газна деб аталадиган сабзавот. Агар одам бадани кўпчишидан қўрқилмаса, ҳар бир тухум устига шу икки уруғнинг ҳар биридан ярим дирҳамдан сепиб ютилади. Ёки устига ярим дирҳам вазнида янчилган кундур елимидан сепиб, ҳар куни иккита ёки учта тухум ютилади. Шулардан [яна] бири қуймоқ бўлиб, уни мол ёғи билан тайёрланади. Устига кўп пиёз тўғраб, қизаргунича [олов устига] қўйиб қўйилади. Ёки пишгандан кейин устига асал қўшилади, ёки пиёз ва гандано билан қовурилган қийма гўшт устига тухум солинади. Агар писта, фундуқ ва бодом кабиларнинг мағзини қўшиб сўнг унинг устига мазкур хушбўй дориворлардан таъми ва хиди билинадиган миқдорда солинса, бу жуда яхши ва етук бўлади.
Бу соҳада етук нарсалрдан яна бири арслон мояги бўлиб,уни майдаланган гўшт ва ёққа солинади. Туяларнинг панирмояси ҳам шунга ўхшаш таъсир кўрсатади. Булар аш-Шайх ал-Амид Аби Баҳл ал-Ҳамидуний учун ёзилган, Аллоҳ ҳамиша унинг иззат ва мартабасини сақласн ва уни нуқсонлардан узоқ қилсин. Туя панирмояларини истеъмол қилишдан фойдаланиш айтилган ва у [панирмоя] кўп мақталган.
Яхши таъсир қиладиган, бироқ иссиқ мижозларга ёқмайдиган дорилардан бири: ўттиз вазн янтоқ шакарни юз вазн янги соғилган сутга солиб, у еригунча ивитилади, сўнг уни сузиб яантоқ тиканларидан тозаланади ва қуюлгунича қайнатилади ва ширинлик сифатида бир қошиқ миқдорида яланади. Яна пиёзни хавончада янчиб сувини сиқиб олинади, кейин унга икки ҳисса асал қўшиб паст оловда асал чўзилиб секин оқадиган ҳолга келгунча пиширилади. Шундан кейин ундан ҳар кеча икки ёки қошиқдан яланади.
Яна ўшандан: индовнинг сувини сиқиб олинади ва унга баробар миқдорида оқ нўхот олиб, у сувни нўхотга қўшилади ва нўхот уни шимиб олгунича қуйиб, сўнг уни сояда қуритилади. Кейин устига яна устига сувнинг учдан бирини солинади ва ҳар гал қуригунча кутиб турилади. Уч марта шундай қилингандан кейин нўхотни янчилади ва сақич дарахтининг елими билан яхшилаб аралаштирилади васижазий қанди [фонизи] билан маъжун қилиб [шароб ичганда] газак сифатида истеъмол қилинади.
Ўша хил [дорилар]дан: занжабил мураббоси, ёввойи сабзи мураббоси, сабзи мураббоси, сақч дарахти мураббоси, ҳаббу-з-залам мураббоси ва сановар меваси, яъни чилғўза мураббоси ва "ҳабби ал-қилқил", "ёввойи анор уруғи" муроббос.
Ғизолиги билан емас шиддатли таъсири билан қувватни қайтарувчи маъжунлардан бири сақанқур маъжуни бўлиб, унинг сифати шундай: морчуба ва ёввойи сабзи уруғларининг ҳар биридан олти дирҳамдан; қизил ва оқ тунбош, қизил ва оқ баҳманларнинг ҳар биридан уч дирҳамдан; шалғом уруғи, беда уруғи, турп уруғи, пиёз уруғи, қичитқиўт уруғи ва сабзи уруғларининг ҳар биридан икки дирҳамдан; қовурилган денгиз пиёзи ва сақанқур киндигидан уч дирҳамдан; шумтолдан бир дирҳам, қамиш шакаридан йигярма дирҳам олинади ва буларнинг ҳаммасини янчиб элакдан ўтказилади ва кўпиги олинган асал билан аралаштирилади. Бир ичими тўрт дирҳам.
Шундай дорйлардан яна бири катта атрифул бўлиб, у бу [яъни қувватни ошриш] ишида жуда етукдир. унинг нусхаси Кобул ҳалиласи, балила, омила, мурч, узун мурчларнинг ҳар биридан ўн дирхам занжабил, дастарбош жавзбавво пўсти шитариж еввойи сабзиларнинг ҳар биридан дирҳам; кизил ва оқ тунбаш, хабб ал-килқил, қобиғи тозаланган кунжут уруғи ва новвот-кандларнинг хар биридан йигирма дир...ЕщёҒизолиги билан емас шиддатли таъсири билан қувватни қайтарувчи маъжунлардан бири сақанқур маъжуни бўлиб, унинг сифати шундай: морчуба ва ёввойи сабзи уруғларининг ҳар биридан олти дирҳамдан; қизил ва оқ тунбош, қизил ва оқ баҳманларнинг ҳар биридан уч дирҳамдан; шалғом уруғи, беда уруғи, турп уруғи, пиёз уруғи, қичитқиўт уруғи ва сабзи уруғларининг ҳар биридан икки дирҳамдан; қовурилган денгиз пиёзи ва сақанқур киндигидан уч дирҳамдан; шумтолдан бир дирҳам, қамиш шакаридан йигярма дирҳам олинади ва буларнинг ҳаммасини янчиб элакдан ўтказилади ва кўпиги олинган асал билан аралаштирилади. Бир ичими тўрт дирҳам.
Шундай дорйлардан яна бири катта атрифул бўлиб, у бу [яъни қувватни ошриш] ишида жуда етукдир. унинг нусхаси Кобул ҳалиласи, балила, омила, мурч, узун мурчларнинг ҳар биридан ўн дирхам занжабил, дастарбош жавзбавво пўсти шитариж еввойи сабзиларнинг ҳар биридан дирҳам; кизил ва оқ тунбаш, хабб ал-килқил, қобиғи тозаланган кунжут уруғи ва новвот-кандларнинг хар биридан йигирма дирхамдан; кизил, ва оқ баҳманнинг ҳар биридан ўн дирхамдан олиб янчилади ва злакдан утказиб кўпиги олинган асал билан қўшиб маъжун қилинади. Унинг бир ичими бир неча дирхам. Бу дориларнинг барсасидан хам афзали анбар жуворйшини бўлиб, қуйида уни тайёрлаш усулини кўрсатаман; Аллоҳ шавкатини сақлагур [сўрвочига] шу кифойа килади нусҳаси шундай: кичик ва катта хил ҳамда жавзбавво пўстлоғининг ҳар биридан тўрт бирҳамдан; занжасбл ва узун мурчнинг ҳар биридан ўн икки бирхамдан Хитой дорчинидан тўрт дирҳам ушна ва дорчин [қирфа]нинг ҳар биридан икки дирҳамдан, калампирмунчоқ ва заъфароннинг ҳар биридан ўн дирхамдан; мускат енғоғидан беш дона хушбўй сунбул, мастакий ва кулранг анибарнинг ҳар биридан икки дирҳамдан; соф мушк, мингдевона уруғи ва афюнларнинг ҳар биридан бир дирхамдан, бальзам дарахтининг ёғидан олти дирҳам олинади. Афюнни бир ускурража мусалласда ивитлади анбарни эса кичик идищда сомон.чўғи ва олти ой сақлаб етилтирилади, шундан кейин истемол килинади. Бу маъжун [таркибидаги] бальзам дарахтининг еғи топилмаса, кўпчилик (балзам дарахтининг). Тибетнинг баҳодирлари жинсий қувватини ошириш, оғиз ҳидини ёқимли қилиш юз рангини яхшилаш учун ва узларига қарилик таъсир қилмаслиги учун хусров маъжунини истеъмол қилганлар. Улар бу маъжунни мақтайдилар ва [киши]аъзоларига кўрсатадиган таъсиридан ажабланардилар. Бунга яқин таъсирга эга бўлган маъжунлар ҳамма вақт, жуда камдан кам учраган. Шунга якин маъжун сифати: индов уруғ ва кўкнор уруғларининг ҳар биридан йигирма дирҳамдан; назлаўтидан тўрт дирҳам ва занжабилдан учг дирҳам олиб майбухтаж билан маъжун қилинади. Ҳар кеча ётиш олдидан бир ичими бир жавза, миқдорида.
Шулар жумласидан яна бири: хурмони янги соғилган сутга солиб, уни шимиб олгунча ивитилади, сўнг устига занжабил ва кундур елими қўшилади ва ейилади. Ёки хурмони сутда пишиб титилиб кетгунича қайнатилади, кейин унга асал қўшилади ва оловда қайнатилади, у қуйилгач, ҳаммасига ўн дирҳам занжабил қўшилади.
Шу жумладан: қуруқ темиртикан янчилади ва уни ҳўл темир-тикан суви билан уч марта бўктириб ишланади; ҳар гал бўктир-гандан кейин қуригунча қўйиб қўйилади ва янгидан янчилади, сўнг устига темиртикан суви қуйилади. Шу ишни уч марта такрорланади. Баъзан [тайёр ишланган темиртикан] мураббо бозоридаги дорисоз Абдавайҳ Ғулом Бандарли Одамдан топилади ва бу ортиқча ишдан қутқазади. Шу темиртикандан олиб эллик дирҳамини эллик дирҳам асал билан қайнатилади, қуюлгач устига темиртикан қўшилади. Агар унга беш дирҳам вазнида янчилган занжабил қўшилса, у жуда етук бўлади.
Шу [айтилганлар] етарлидир, чунки улар бу борадаги сўзнинг асосий қисми бўлиб, уларга бепарволик қилинмасин. Мен, қадр-қимматини...ЕщёШулар жумласидан яна бири: хурмони янги соғилган сутга солиб, уни шимиб олгунча ивитилади, сўнг устига занжабил ва кундур елими қўшилади ва ейилади. Ёки хурмони сутда пишиб титилиб кетгунича қайнатилади, кейин унга асал қўшилади ва оловда қайнатилади, у қуйилгач, ҳаммасига ўн дирҳам занжабил қўшилади.
Шу жумладан: қуруқ темиртикан янчилади ва уни ҳўл темир-тикан суви билан уч марта бўктириб ишланади; ҳар гал бўктир-гандан кейин қуригунча қўйиб қўйилади ва янгидан янчилади, сўнг устига темиртикан суви қуйилади. Шу ишни уч марта такрорланади. Баъзан [тайёр ишланган темиртикан] мураббо бозоридаги дорисоз Абдавайҳ Ғулом Бандарли Одамдан топилади ва бу ортиқча ишдан қутқазади. Шу темиртикандан олиб эллик дирҳамини эллик дирҳам асал билан қайнатилади, қуюлгач устига темиртикан қўшилади. Агар унга беш дирҳам вазнида янчилган занжабил қўшилса, у жуда етук бўлади.
Шу [айтилганлар] етарлидир, чунки улар бу борадаги сўзнинг асосий қисми бўлиб, уларга бепарволик қилинмасин. Мен, қадр-қимматини худо улуғлагур жаноб билан хизматда узок муддат бирга бўлганим учун унинг тадбиридан менга шу нарса маълум бўлдики, у киши сут ва меваларни севар экан, бу иккаласи эса [хилтларнинг] сасиб чириши ва кон бузилишини келтириб чиқарадиган нарса. Аммо Аллоҳ улуғлигини сақлагур у жаноб шу чиришлик туфайли ўзини иссиқ мизожли деб гумон қилган. Бироқ табобат қонунлари бу хил ёш, ташқи кўриниш ва баданга эга бўлган ва унинг каби ейиш ва ичиш тадбирини қўллаган одамда аҳволнинг у ўйлаганидек бўлишини тақозо этмайди. Аксинча унинг табиати совуқ ва ҳўлдир. Аммо туғма мизож билан кейинчалик тасодифан пайдо бўладиган ҳолат ўртасидаги фарқни фақат табибгина [китобларда] зикр этилган қиёсий ва зарурий қонунлар ёрдами билан била олади.
Агар у киши, худо унинг улуғлигини сақласин, шу маъжунлардан озгина еса ҳамда юқорида айтганимдек, сут ва меваларни яхши кўрганлиги сабабли [хилтларнинг] сасиб чиришидан мизожи исиса, бу нуқсонни [йўқотиш учун] табиб қуйидаги икки тадбирдан бирини қўллайди: чиришнинг зарарларидан амин бўлиш учун уни суриб чиқарадиган дориларни кўпроқ истеъмол қилади. Агар бу билан иш олдинга юрмаса, иссиқлик даражаси камроқ бўлган [маъжунларни] ишлатади ёки мен юқорида зикр этганим мураккаб таркибли ғизолар ва содда дорилар билан кифояланиб кучли маъжунларни бермайди. Хазинада гунафша мураббосини тайёрлаб қўйилсин. Қачонки [жинсий] аъзони жуда ҳам шилаб даволашни хоҳланса, юқоридаги маъжунлардан истаганини ейди. Агар шунда бир озгина иситмани сезилса, ушбу гунафшадан ўн дирҳам миқдорини олиб, унга бир дирҳам миқдорида турбид ва ярим дирҳам «дарахт пўкаги» қўшади, бу иккаласида гунафша мураббонинг ширинлигини босадиган хусусият йўқ. Кейин ундан хўплаб ичилади, агар у бир неча бор ични сурса, чиришнинг зараридан сақланилади. Агар ундан бошқа дорини хоҳланса, учта ёки бешта олхўрини олиб пўстини артилади ва бир дирҳам турбид ва ярим дирҳам «дарахт пўкаги» билан эзиб қориштирилади, агар ични сурса, шунинг ўзи кифоя.
Манийнинг боғичларини кучайтириш лозим деган сўзимиздан мен қуйидагини назарда тутаман: тумруқ, яъни улуғ тангри икки моякни маний учун идиш халта қилиб яратган ва уларга халта боғичларига ўхшаган боғичларни туташтирган. Агар шу туташув сусайиб бўшашса, киши мақсадга етмасдан олдин манийни тез тўкиб юборади, натижада юқорида айтиб ўтилган дориларни истеъмол қилиш билан туташ [йўлларини] мустаҳкамлаш керак бўлади. [Яна] шундай қилинади: оқ гулсафсар ёғи, ёки шаббўй ёғи, ёки наргис ёғининг ҳар бир миқдорига ўн дирҳам назла ўти ва ярим дирҳам фарфиюн ва [бир] донақ мушк қўшиб эзиб янчилади ва унга тоза мум ёғидан қўшилади. Кейин шу ёғлар билан ҳар кеча уйқудан олдин қов, қорин, эрлик олатларининг ҳаммаси, бел ва оёқларнинг пастки қисмларини ёғланади, бу ҳақиқатан кучлидир. Агар арслон ёғи топилса, бу борада унинг ўзи етарли бўлиб, бошқа нарсага ҳожат йўқ. У билан эрлик олатлари ва оёқ тагларини ёғланади, шувда у жуда ҳам фойдали бўлади. Ангуза ёғи ҳам шулар жумласидан бўлиб, бу ишга жуда...ЕщёМанийнинг боғичларини кучайтириш лозим деган сўзимиздан мен қуйидагини назарда тутаман: тумруқ, яъни улуғ тангри икки моякни маний учун идиш халта қилиб яратган ва уларга халта боғичларига ўхшаган боғичларни туташтирган. Агар шу туташув сусайиб бўшашса, киши мақсадга етмасдан олдин манийни тез тўкиб юборади, натижада юқорида айтиб ўтилган дориларни истеъмол қилиш билан туташ [йўлларини] мустаҳкамлаш керак бўлади. [Яна] шундай қилинади: оқ гулсафсар ёғи, ёки шаббўй ёғи, ёки наргис ёғининг ҳар бир миқдорига ўн дирҳам назла ўти ва ярим дирҳам фарфиюн ва [бир] донақ мушк қўшиб эзиб янчилади ва унга тоза мум ёғидан қўшилади. Кейин шу ёғлар билан ҳар кеча уйқудан олдин қов, қорин, эрлик олатларининг ҳаммаси, бел ва оёқларнинг пастки қисмларини ёғланади, бу ҳақиқатан кучлидир. Агар арслон ёғи топилса, бу борада унинг ўзи етарли бўлиб, бошқа нарсага ҳожат йўқ. У билан эрлик олатлари ва оёқ тагларини ёғланади, шувда у жуда ҳам фойдали бўлади. Ангуза ёғи ҳам шулар жумласидан бўлиб, бу ишга жуда фойдалидир; уни эзилади ва кунжит ёғига қўшиб ҳар кеча [баданга] суртилади. Яна шу жумладан: Абу Жаҳл тарвузининг этидан икки дирҳам миқдорини янчилади ва йигирма дирҳам миқдоридаги кунжут ёғига солиб ҳаммасини мис қозонда ёғи қолиб, суви кетгунича паст оловда қайнатилади. Бу тажрибадан ўтган дори. Унга чўпни ботириб оловга яқинлаштирганда вишилласа, суви ҳали қолган бўлади; агар чўп вишилламасдан тезда ёниб кетса, суви бутунлай йўқолган бўдиб, шунда ёғ тиниқлашади; кейин уни айтиб ўтилган аъзоларга суртилади.
Шу ёзганларим етарли ва қониқарлидир. Агар Аллоҳ улуғлагур [жанобнинг] раъйи олийлари айтиб ўтганларимни тўлатишни лозим топса, улуғ тангрининг хоҳиши билан тўлатишга шошиламан.
Шайх ар-раиснинг шаҳвоний қувватга бағишланган рисоласи тугади. Аллоҳ унинг қабрини салқин ва руҳини пок қилсин.
Аллоҳга шукурлар бўлсин.
Мы используем cookie-файлы, чтобы улучшить сервисы для вас. Если ваш возраст менее 13 лет, настроить cookie-файлы должен ваш законный представитель. Больше информации
Комментарии 9
Даражасини Аллоҳ юқори қилгур Шайх ар-раисдан сўралган бу ёқимли масала улуғ кишилардан бири томонидан хат орқали юборилган бўлиб, унда шулар айтилган: ёши улғайиб олтмиш иккига етганда шаҳвоний қувват заифлашган. Бироқ авваллари у туғдириш қобилиятига эга бўлиб, унда шаҳвоний қувват ҳам кучли бўлган, лекин уни ҳаддан ташқари кўп сарфлаган. [Хатда] айтилишича, ҳозир маний аввалги ҳолидек кўп ва сероб, бироқ у суюқ, шунингдек унда сувлилик ошиб кетган. Олатнинг туриши ва таранглашуви ўзгарувчан бўлиб аввалги ҳолига ўхшамайди, яна у бўшашган ва камчиликлар янада ортган: ҳожат тугамай, мақсадга етмай ва иш битгунча чидолмай, манийнинг келиши тезлик қиладиган, кейин титроқ келадиган ва лаззат сезилмайдиган бўлиб қолган.
Илмлардан биронтаси ҳақида тасаввур бермоқчи бўлган киши [сўровчи...ЕщёОшкор ва яширин неъматларни берувчи Аллоҳга шарафлар бўлсин. Унинг покиза пайғамбарлари ва валийларига, хусусан, яратилганларнинг яхшиси Муҳаммад ва унинг авлод ва аждодларига тангрининг дуолари бўлсин.
Даражасини Аллоҳ юқори қилгур Шайх ар-раисдан сўралган бу ёқимли масала улуғ кишилардан бири томонидан хат орқали юборилган бўлиб, унда шулар айтилган: ёши улғайиб олтмиш иккига етганда шаҳвоний қувват заифлашган. Бироқ авваллари у туғдириш қобилиятига эга бўлиб, унда шаҳвоний қувват ҳам кучли бўлган, лекин уни ҳаддан ташқари кўп сарфлаган. [Хатда] айтилишича, ҳозир маний аввалги ҳолидек кўп ва сероб, бироқ у суюқ, шунингдек унда сувлилик ошиб кетган. Олатнинг туриши ва таранглашуви ўзгарувчан бўлиб аввалги ҳолига ўхшамайди, яна у бўшашган ва камчиликлар янада ортган: ҳожат тугамай, мақсадга етмай ва иш битгунча чидолмай, манийнинг келиши тезлик қиладиган, кейин титроқ келадиган ва лаззат сезилмайдиган бўлиб қолган.
Илмлардан биронтаси ҳақида тасаввур бермоқчи бўлган киши [сўровчининг] жавобдан оладиган билими кўр-кўрона бўлмаслиги за эшитганларининг шубҳасиз [тўғри] эканига тўла ишониши учун мақсадга етказувчи йўлни кўрсатадиган ва орзуга эришиши томон йўллайдиган бир муқаддима ёзмай иложи йўқ. Шунда жавоб сўз қисқа ва чала қолмай, тугалланган бўлади. Шундай қилиб айтаман: Азиз ва буюк Аллоҳ бу аъзони насл қолдириш учун яратдики, дунёнинг боқийлиги у биландир. Шу туфайли танадаги шарафли бошқарувчи аъзолар тўртта: мия, юрак, жигар ва икки тумруқ, яъни иккисидаги икки мояк. Мана шу кейинги иккиси дунёнинг боқийлиги учун зарур бўлиб, тана учун , зарур эмасдир, чунки биз шу аъзоси қирқилган кишиларни учратамиз, улар [шу аъзо] қирқиб ташлангандан кейин ҳам узоқ вақт яшаб юрадилар. Модомики, шундай экан, улуғ тангри у [шу аъзо]ни таналар учун зарур бўлган учта бошқарувчи аъзо, яъни мия, юрак ва жигар билан боғлаган. [Бу аъзо] мана шу боғичлар орқали бошқарувчи аъзонинг ҳар биридан ўзи бажариши лозим бўлган иш учун маълум бир хил кўмакни олиб туради. Бу боғичлар эса [жинсий аъзо] билан у [аъзолар] ўртасидаги воситадир. Масалан, [жинсий аъзо] ҳисни асаблар воситасида миядан олади.
Туғма ҳарорат ва ҳаётий руҳни артериялар, яъни урадиган томирлар воситасида юракдан олади; ўзига оқиб келиб манийга айланадиган қонни эса урмайдиган томирлар [вена]лар орқали жигардан олади. Айтиб ўтганимиз бу муқаддиманинг фойдаси шундаки, биз шу нуқтаи назардан шикоят қилувчининг белгиларига назар ташлайман: агар унинг ҳиссиётида бирор ўзгариш юз берган бўлса, масалан, шикоят қилувчи киши аёлни кўрганда юролмай ўтириб қолса ва, ниҳоят, шаҳвати қўзғолса, бундай :халда мен мия ва асабларни уларга хос бўлган дорилар билан даволайман. Агар шикоят шундай бўлса: унинг ҳисси [жойида] бўлса ҳамда [олати] қўзғолса, бироқ қўзғолиш заиф бўлиб у билан мақсадга етолмаса ва туғма ҳарорат унга ҳамраҳлик қилмаслиги сабабли лаззати етук бўлмаса, натижада унда қўрқинч, хижолат чекиш ва уялиш ҳалатлари юзага келса, мен бундай ҳолларда юрак ва артерияларни даволайман.
Савол: масаласина қайтиб айтамиз: унинг ҳикоя қилишича, бизнинг барча санаб ўтганларимиз ўзгармасдан ўзининг аввалги ҳолида қолган. Бироқ маний совуган ва суюлган; унинг чиқиши [одахдаги] чиқиш вақтидан олдин ва тез бўлган. Лаззатланиш ҳам одатдагидан ўзгарган ва камайган. Ҳаилқатан биз айтиб ўтган бу гаплар бутун диққатни манийни қуйилтириш ва иситишга қаратишим лозимлигини талаб этади, учинчи бошқа бир тадбирга эмас. Бу маний талаб қондирилмасдан олдин ўз қопидан шошиб соғилиб кетмасин учун унинг боғичларини кучайтиришдан ҳамда мақсад амалга ошадиган вақтгача манийни кучли тутиб ва ушла...ЕщёАгар шикоят манийнинг оз ва сувсимонлиги ёки бошқа бирор хил бузуқлиги: суюқлиги уни тутиб бўлмаслиги, совуқлйги, қотиб ёки қуюлиб қолиши,рангининг қизил, кўк ёки қорага айланши ёки ҳидининг одатдаги хурмо гулининг ҳидига ўхшашлигидан бошқа ҳидга ўтиши ёки ёқимсиз ҳидга эга бўлиши ва булардан бошқа сифатларидан иборат бўлса, мен бундай ҳолларда жигар, қон ва ҳаракатсиз томир [вена]ларни даволайман.
Савол: масаласина қайтиб айтамиз: унинг ҳикоя қилишича, бизнинг барча санаб ўтганларимиз ўзгармасдан ўзининг аввалги ҳолида қолган. Бироқ маний совуган ва суюлган; унинг чиқиши [одахдаги] чиқиш вақтидан олдин ва тез бўлган. Лаззатланиш ҳам одатдагидан ўзгарган ва камайган. Ҳаилқатан биз айтиб ўтган бу гаплар бутун диққатни манийни қуйилтириш ва иситишга қаратишим лозимлигини талаб этади, учинчи бошқа бир тадбирга эмас. Бу маний талаб қондирилмасдан олдин ўз қопидан шошиб соғилиб кетмасин учун унинг боғичларини кучайтиришдан ҳамда мақсад амалга ошадиган вақтгача манийни кучли тутиб ва ушлаб турадиган қилишдан иборат.
Манийнинг боғичлари деган сўзимизнинг маъносини тасаввур қилиш учун даволашни айтиладиган [жойи]га етганда шарҳлаймиз.
Манийни қуйилтириш ва иситиш ҳамда совуқлик ва суюқлигини кетказишга келганда, булар овқатлар ва дорилар билан бўлади, буларни мен [келгувсида] айтаман; [шунингдек] мен қуйида кўрсатадиган олтита рарсанинг табиати [инсон табиатига мос] бўлмаганида доимо уларнинг тадбирини кўрйб туриш билан бўлади.
Булар баданни ўраб турган ҳаво, ҳаракат ва ҳаракатсизлик, овқат ва ичимликлар, уйқу ва уйғоқлик, ҳаммом қабул қилиш ва жинсий алоқадан иборат.
Овқатларга қуйидагилар киради: барча кам ёғ бўлмаган қуритилган гўштлар; тухум сариғи, пиёз ва Шом порей пиёзидан тайёрланадиган табоҳалар, ҳалимлар ва тандирга епйладиган овқатлар; қовурмалар ва барча ширинликлар. Шунингдек, асал ёки қамишшакар ёки каллақанд ва янчилган нўхотдан тайёрланган [ҳолвалар]. Гўштлардан яна чумчуқ гўштлари, мияси ва тухум қўядиганвақтларидаги тухумлари; каптар болалари, қўзичоқ шунингдек хўроз, қўзи ва бошқа хайвонларнинг мояклари киради. Агар топилса хўроз мояклари, қушларнинг думғазалари ва моу-л-амйа- бу кейингиси қушларни қайнатганда ёглари тўдаланиб қоладиган жойлари ва териларининг сарғиш жойларидир.
Барча ачимаган сутлар, пишлоқ, оғиз сути ва ширгуручнинг [фойдали эканлиги] малум бўлсин.
Сабзавотлардан: сабзи, морчуба, кангар, кўзиқорин, ёввойи пиёз, шолғом, қора беда, [фойдали].
Ачиган сутлардан, шунингдек сирка, ғўра узум суви ва жуда нордон татим билан тайёрланган гўштлардан сақланиш керак. Қайнатма [шўрва]ларнинг барча турларидан, улар хоҳ нордон бўлсин, хоҳ чучук, сақланилсин, чунки ундан вужудга келган, маний суюқликда улар, [яъни қайнатмалар]га ўхшаш бўлади.
Ал-ҳалкуштога келганда, бу касалликка энг зарарли нарсадир, дуғбож ҳам шундайдир. Ал-асножга келганда, агар унинг нордонлигини камайтирилса, унда унчалик зарар бўлмайди.
Яхдан, қордан, бўзадан, шолғом сувидан ва жуда совуқ сўвдан сақланиш керак; совуқлиги ўртача сув билан кифояланиш...ЕщёМевалардан: узумнинг барча тури, хусусан, нордонлик аралашмаган ширинлиги кучли бўлган янги узум [ярайди] Мағизнинг ҳамма турлари [ярайди], чунончи ёнғоқ, бодом, сақич дарахтнинг меваси, писта, фундуқ, санавбар меваси, норжил, яъни кокос ёнғоғининг ҳўл ва қуруқ мағизлари, катта санавбар бужури - буни чилғўза дейдилар.
Сабзавотлардан: сабзи, морчуба, кангар, кўзиқорин, ёввойи пиёз, шолғом, қора беда, [фойдали].
Ачиган сутлардан, шунингдек сирка, ғўра узум суви ва жуда нордон татим билан тайёрланган гўштлардан сақланиш керак. Қайнатма [шўрва]ларнинг барча турларидан, улар хоҳ нордон бўлсин, хоҳ чучук, сақланилсин, чунки ундан вужудга келган, маний суюқликда улар, [яъни қайнатмалар]га ўхшаш бўлади.
Ал-ҳалкуштога келганда, бу касалликка энг зарарли нарсадир, дуғбож ҳам шундайдир. Ал-асножга келганда, агар унинг нордонлигини камайтирилса, унда унчалик зарар бўлмайди.
Яхдан, қордан, бўзадан, шолғом сувидан ва жуда совуқ сўвдан сақланиш керак; совуқлиги ўртача сув билан кифояланиш керак.
Ичимликлардан гулоб ва асал сувини ичилади; агар у иккаласига дориворлардан қўшилса, жуда яхши бўлади, булар жавзбавво [мускат ёнғоги], сунбул, қалампирмунчоқ, кичик қо- қила, дорчин, жавзбавво пўсти, хавлинжон, заъфарон, ҳил ва кабобалар бўлиб, буларнинг ҳар бирини янчилади ва бир зиғир латтага ўраб [гулоб ёки асал суви] қайнаётган вақтда устига ташланади. Шу [дориворларнинг] ҳаммасини бирдан ёки бирининг кетидан бирини табоҳаларга ёки қозонда [пишириладиган бошқа таомларга] солинади.
Сув қўшилмаган соф хушбўй эски узум шаробидан маст қилмайдиган, балки тетиклаштирадиган ва хурсанд қиладиган миқдорда ичилади.
Билгинки, узум шаробини ичишдан ва у ҳақда албатта гапириб уни ичишни маслаҳат беришдан мақсад шуки, ҳақиқатан меъда овқатни яхши ҳазм қилмаса, моддаси яхши бўлса ҳам у овқат сифатли қонга айлаимайди. Бирон-бир озуқлик модда ёки ичимлик меъда оловини қўзғотишда ва унинг ҳазм қилишини яхшилашда шаробчалик кучли таъсир қилолмайди. Қадимда ўтган ва ҳозирги кундаги барча табиблар шу фикрдалар. Агар иш мен айтгандек бўлса, уни, [яъни шаробни] тарк этиш [ҳазмга] зарар қилади ва бу соҳада мақсадга эришиш учун ишлатиладиган барча ғизолар ва тадбирларга футур етказади. Мастлик эса, у хоҳ узум шаробидан бўлсин, хоҳ бошқасидан бўлсин, энг зарарли нарсадир. [Юқорида айтилган] олти нарсанинг бири бизни ўраб турган ҳаво; [ҳақида шуни айтиш керакки], жазирама иссиқ вақтларда баҳаво ертўлага ўхшаш жойларда туриш керак ва кучли иссиқ тунларда, очиқ кенг жойларда бўлиш керак. Чунки иссиқ ҳаво билан учрашиш ҳазмни бузади; ҳазм бузилса, қон камаяди ва бузилади. Агар қон бузилса, маний бузилади. Шунингдек, ҳар қандай иссиқ ҳаво асабни сусайтиради. Бу аъзонинг аксар насибаси ва баҳра олиши асабдан; аҳволининг яхшилиги асабнинг яхшилигидан ва ёмонлиги асабнинг ёмонлигидандир.
Овқатланганда йўл қўйиладиган катта хатолардан бири таомдан кейин ҳаракат қилишдир; буни асло қилмаслик керак.
Олтита [зарурий] аҳволлардан [бири] уйқу ва бедорликдир. Уйқуга келганда, агар у мўътадил бўлса, яъни бир кеча-кундузда саккиз соатдан ўн соатгача бўлса, у шундай ҳолатки, усиз ҳазм тугал бўлмайди. Агар у шу миқдордан ошиб кетса, асабнинг бўшашиб кетишига ва қувватининг тушишига сабаб бўлади. Шунингдек, бедорликнинг кўпи ҳам мияни куйдиради ва ҳазмни бузади, мен айтиб ўтганларга асосланиб, бу икки иш [яъни уйқу ва бедорлик]нинг тадбирини кўриш керак.
Олтита [зарурий] аҳволлардан яна [би...ЕщёОлтита [зарурий] аҳволлардан [яна бири] ҳаракат ва ҳаракатсизликдир. Узоқ вақт ҳаракатсиз ва сокинликда [яшашдан] ҳазм бузилади. Хусусан, бу ҳол кўп улов минишга одатланиб қолган кишиларда юз беради. Эрталаб овқатланишдан олдин [улов устида] сайр қилиш ҳақида «Кунношларда» қайта-қайта зикр этилган. Китобларда белни белбоғ билан боғлаш ва... ҳам бу аъзони қувватини оширади, деб ёзилган.
Овқатланганда йўл қўйиладиган катта хатолардан бири таомдан кейин ҳаракат қилишдир; буни асло қилмаслик керак.
Олтита [зарурий] аҳволлардан [бири] уйқу ва бедорликдир. Уйқуга келганда, агар у мўътадил бўлса, яъни бир кеча-кундузда саккиз соатдан ўн соатгача бўлса, у шундай ҳолатки, усиз ҳазм тугал бўлмайди. Агар у шу миқдордан ошиб кетса, асабнинг бўшашиб кетишига ва қувватининг тушишига сабаб бўлади. Шунингдек, бедорликнинг кўпи ҳам мияни куйдиради ва ҳазмни бузади, мен айтиб ўтганларга асосланиб, бу икки иш [яъни уйқу ва бедорлик]нинг тадбирини кўриш керак.
Олтита [зарурий] аҳволлардан яна [бири] иссиқ сувда ювиниш. Ҳаммомда иссиқ сувда кўп ювиниш шаҳвоний қувват ишини бузади дейилган. Бу [ҳол] унинг бадандаги [моддаларни] эритиб тарқатиши натижасида бўлади; ваҳолонки, биз у эритиб юборадиган нарсани ушлаб қолишга кўпроқ муҳтож бўламиз. Шунинг учун зарур бўлгандагина ҳаммомга тушиш билан чегараланиш керак. Жазирама кунларда аксар совуқ сувда ювиниш керак. [Иссиқ сувнинг] зарари кўп бўлгани учун жуда зарур бўлганда бир ойда бир марта ҳаммомга тушилсин.
Олтита [зарурий] аҳволлардан бири шаҳвоний қувватдирки, бу бобдаги сўзимиз унга бағишланган. Бироқ шуни билиш керакки, аъзони даволаш тугамасдан ва унинг ўзи одатдаги аҳволига қайтмагунча [жинсий алоқа билан] шуғулланиш дуруст эмас. Маслаҳат шуки, жинсий алоқани кўп эслаш ва у ҳақида фикр юритиш ҳамда алоқага оид тасвирларга қараш лозим, шунда қўзғолиш кучаяди. Сусайган шаҳвоний ҳис қўзғолоса ва даво эм бўлиб, дард кетганига ишонч ҳосил бўлса, шундагина [жинсий алоқа билан] оз-оздан шуғулланиб, аста-секин эски одатга қайтиш керак.
Олтита зарурий аҳволлар тадбири бўйича [айтишни] ваъда қилганларимизни тугатгач, энди дорилар билан қилинадиган даволашга ўтамиз.
Дорилар мураккаб ва содда бўлади. Мураккаб дорилардан овқатлик хусусиятига эга бўлганлари биринчи навбатда [ишлатилади] ва биз уни мақтаймиз. Агар у билан мақсад амалга ошса, бошқасига ўтилмайди. Биз бу ерда даволик хусусиятига эга бўлган ғизоларни назарда тутамиз. Дориларнинг биринчи қиладиган таъсири баданни енгиб олишидир; кейин охирида бадан дорини енгади. Масалан, саримсоқ ва асал шундай. Бу иккиси бир табиати билан ғизого ҳамжинс, бошқа бир табиати билан эса дориларга ҳамжинс бўлади. Улар иккаласи ўз ҳарорати билан баданни енгади, кейин бадан уларни ҳазм қилади.
Бу соҳада етук нарсалрдан яна бири арслон мояги бўлиб,уни майдаланган гўшт ва ёққа солинади. Туяларнинг панирмояси ҳам шунга ўхшаш таъсир кўрсатади. Булар аш-Шайх ал-Амид Аби Баҳл ал-Ҳамидуний учун ёзилган, Аллоҳ ҳа...ЕщёШундай [даволардан] яна бири: тухумни қизитиб [илитиб] устига турп уруғи, қичитқиўт уруғидан сепилади; кейингиси газна деб аталадиган сабзавот. Агар одам бадани кўпчишидан қўрқилмаса, ҳар бир тухум устига шу икки уруғнинг ҳар биридан ярим дирҳамдан сепиб ютилади. Ёки устига ярим дирҳам вазнида янчилган кундур елимидан сепиб, ҳар куни иккита ёки учта тухум ютилади. Шулардан [яна] бири қуймоқ бўлиб, уни мол ёғи билан тайёрланади. Устига кўп пиёз тўғраб, қизаргунича [олов устига] қўйиб қўйилади. Ёки пишгандан кейин устига асал қўшилади, ёки пиёз ва гандано билан қовурилган қийма гўшт устига тухум солинади. Агар писта, фундуқ ва бодом кабиларнинг мағзини қўшиб сўнг унинг устига мазкур хушбўй дориворлардан таъми ва хиди билинадиган миқдорда солинса, бу жуда яхши ва етук бўлади.
Бу соҳада етук нарсалрдан яна бири арслон мояги бўлиб,уни майдаланган гўшт ва ёққа солинади. Туяларнинг панирмояси ҳам шунга ўхшаш таъсир кўрсатади. Булар аш-Шайх ал-Амид Аби Баҳл ал-Ҳамидуний учун ёзилган, Аллоҳ ҳамиша унинг иззат ва мартабасини сақласн ва уни нуқсонлардан узоқ қилсин. Туя панирмояларини истеъмол қилишдан фойдаланиш айтилган ва у [панирмоя] кўп мақталган.
Яхши таъсир қиладиган, бироқ иссиқ мижозларга ёқмайдиган дорилардан бири: ўттиз вазн янтоқ шакарни юз вазн янги соғилган сутга солиб, у еригунча ивитилади, сўнг уни сузиб яантоқ тиканларидан тозаланади ва қуюлгунича қайнатилади ва ширинлик сифатида бир қошиқ миқдорида яланади. Яна пиёзни хавончада янчиб сувини сиқиб олинади, кейин унга икки ҳисса асал қўшиб паст оловда асал чўзилиб секин оқадиган ҳолга келгунча пиширилади. Шундан кейин ундан ҳар кеча икки ёки қошиқдан яланади.
Яна ўшандан: индовнинг сувини сиқиб олинади ва унга баробар миқдорида оқ нўхот олиб, у сувни нўхотга қўшилади ва нўхот уни шимиб олгунича қуйиб, сўнг уни сояда қуритилади. Кейин устига яна устига сувнинг учдан бирини солинади ва ҳар гал қуригунча кутиб турилади. Уч марта шундай қилингандан кейин нўхотни янчилади ва сақич дарахтининг елими билан яхшилаб аралаштирилади васижазий қанди [фонизи] билан маъжун қилиб [шароб ичганда] газак сифатида истеъмол қилинади.
Ўша хил [дорилар]дан: занжабил мураббоси, ёввойи сабзи мураббоси, сабзи мураббоси, сақч дарахти мураббоси, ҳаббу-з-залам мураббоси ва сановар меваси, яъни чилғўза мураббоси ва "ҳабби ал-қилқил", "ёввойи анор уруғи" муроббос.
Шундай дорйлардан яна бири катта атрифул бўлиб, у бу [яъни қувватни ошриш] ишида жуда етукдир. унинг нусхаси Кобул ҳалиласи, балила, омила, мурч, узун мурчларнинг ҳар биридан ўн дирхам занжабил, дастарбош жавзбавво пўсти шитариж еввойи сабзиларнинг ҳар биридан дирҳам; кизил ва оқ тунбаш, хабб ал-килқил, қобиғи тозаланган кунжут уруғи ва новвот-кандларнинг хар биридан йигирма дир...ЕщёҒизолиги билан емас шиддатли таъсири билан қувватни қайтарувчи маъжунлардан бири сақанқур маъжуни бўлиб, унинг сифати шундай: морчуба ва ёввойи сабзи уруғларининг ҳар биридан олти дирҳамдан; қизил ва оқ тунбош, қизил ва оқ баҳманларнинг ҳар биридан уч дирҳамдан; шалғом уруғи, беда уруғи, турп уруғи, пиёз уруғи, қичитқиўт уруғи ва сабзи уруғларининг ҳар биридан икки дирҳамдан; қовурилган денгиз пиёзи ва сақанқур киндигидан уч дирҳамдан; шумтолдан бир дирҳам, қамиш шакаридан йигярма дирҳам олинади ва буларнинг ҳаммасини янчиб элакдан ўтказилади ва кўпиги олинган асал билан аралаштирилади. Бир ичими тўрт дирҳам.
Шундай дорйлардан яна бири катта атрифул бўлиб, у бу [яъни қувватни ошриш] ишида жуда етукдир. унинг нусхаси Кобул ҳалиласи, балила, омила, мурч, узун мурчларнинг ҳар биридан ўн дирхам занжабил, дастарбош жавзбавво пўсти шитариж еввойи сабзиларнинг ҳар биридан дирҳам; кизил ва оқ тунбаш, хабб ал-килқил, қобиғи тозаланган кунжут уруғи ва новвот-кандларнинг хар биридан йигирма дирхамдан; кизил, ва оқ баҳманнинг ҳар биридан ўн дирхамдан олиб янчилади ва злакдан утказиб кўпиги олинган асал билан қўшиб маъжун қилинади. Унинг бир ичими бир неча дирхам. Бу дориларнинг барсасидан хам афзали анбар жуворйшини бўлиб, қуйида уни тайёрлаш усулини кўрсатаман; Аллоҳ шавкатини сақлагур [сўрвочига] шу кифойа килади нусҳаси шундай: кичик ва катта хил ҳамда жавзбавво пўстлоғининг ҳар биридан тўрт бирҳамдан; занжасбл ва узун мурчнинг ҳар биридан ўн икки бирхамдан Хитой дорчинидан тўрт дирҳам ушна ва дорчин [қирфа]нинг ҳар биридан икки дирҳамдан, калампирмунчоқ ва заъфароннинг ҳар биридан ўн дирхамдан; мускат енғоғидан беш дона хушбўй сунбул, мастакий ва кулранг анибарнинг ҳар биридан икки дирҳамдан; соф мушк, мингдевона уруғи ва афюнларнинг ҳар биридан бир дирхамдан, бальзам дарахтининг ёғидан олти дирҳам олинади. Афюнни бир ускурража мусалласда ивитлади анбарни эса кичик идищда сомон.чўғи ва олти ой сақлаб етилтирилади, шундан кейин истемол килинади. Бу маъжун [таркибидаги] бальзам дарахтининг еғи топилмаса, кўпчилик (балзам дарахтининг). Тибетнинг баҳодирлари жинсий қувватини ошириш, оғиз ҳидини ёқимли қилиш юз рангини яхшилаш учун ва узларига қарилик таъсир қилмаслиги учун хусров маъжунини истеъмол қилганлар. Улар бу маъжунни мақтайдилар ва [киши]аъзоларига кўрсатадиган таъсиридан ажабланардилар. Бунга яқин таъсирга эга бўлган маъжунлар ҳамма вақт, жуда камдан кам учраган. Шунга якин маъжун сифати: индов уруғ ва кўкнор уруғларининг ҳар биридан йигирма дирҳамдан; назлаўтидан тўрт дирҳам ва занжабилдан учг дирҳам олиб майбухтаж билан маъжун қилинади. Ҳар кеча ётиш олдидан бир ичими бир жавза, миқдорида.
Шу жумладан: қуруқ темиртикан янчилади ва уни ҳўл темир-тикан суви билан уч марта бўктириб ишланади; ҳар гал бўктир-гандан кейин қуригунча қўйиб қўйилади ва янгидан янчилади, сўнг устига темиртикан суви қуйилади. Шу ишни уч марта такрорланади. Баъзан [тайёр ишланган темиртикан] мураббо бозоридаги дорисоз Абдавайҳ Ғулом Бандарли Одамдан топилади ва бу ортиқча ишдан қутқазади. Шу темиртикандан олиб эллик дирҳамини эллик дирҳам асал билан қайнатилади, қуюлгач устига темиртикан қўшилади. Агар унга беш дирҳам вазнида янчилган занжабил қўшилса, у жуда етук бўлади.
Шу [айтилганлар] етарлидир, чунки улар бу борадаги сўзнинг асосий қисми бўлиб, уларга бепарволик қилинмасин. Мен, қадр-қимматини...ЕщёШулар жумласидан яна бири: хурмони янги соғилган сутга солиб, уни шимиб олгунча ивитилади, сўнг устига занжабил ва кундур елими қўшилади ва ейилади. Ёки хурмони сутда пишиб титилиб кетгунича қайнатилади, кейин унга асал қўшилади ва оловда қайнатилади, у қуйилгач, ҳаммасига ўн дирҳам занжабил қўшилади.
Шу жумладан: қуруқ темиртикан янчилади ва уни ҳўл темир-тикан суви билан уч марта бўктириб ишланади; ҳар гал бўктир-гандан кейин қуригунча қўйиб қўйилади ва янгидан янчилади, сўнг устига темиртикан суви қуйилади. Шу ишни уч марта такрорланади. Баъзан [тайёр ишланган темиртикан] мураббо бозоридаги дорисоз Абдавайҳ Ғулом Бандарли Одамдан топилади ва бу ортиқча ишдан қутқазади. Шу темиртикандан олиб эллик дирҳамини эллик дирҳам асал билан қайнатилади, қуюлгач устига темиртикан қўшилади. Агар унга беш дирҳам вазнида янчилган занжабил қўшилса, у жуда етук бўлади.
Шу [айтилганлар] етарлидир, чунки улар бу борадаги сўзнинг асосий қисми бўлиб, уларга бепарволик қилинмасин. Мен, қадр-қимматини худо улуғлагур жаноб билан хизматда узок муддат бирга бўлганим учун унинг тадбиридан менга шу нарса маълум бўлдики, у киши сут ва меваларни севар экан, бу иккаласи эса [хилтларнинг] сасиб чириши ва кон бузилишини келтириб чиқарадиган нарса. Аммо Аллоҳ улуғлигини сақлагур у жаноб шу чиришлик туфайли ўзини иссиқ мизожли деб гумон қилган. Бироқ табобат қонунлари бу хил ёш, ташқи кўриниш ва баданга эга бўлган ва унинг каби ейиш ва ичиш тадбирини қўллаган одамда аҳволнинг у ўйлаганидек бўлишини тақозо этмайди. Аксинча унинг табиати совуқ ва ҳўлдир. Аммо туғма мизож билан кейинчалик тасодифан пайдо бўладиган ҳолат ўртасидаги фарқни фақат табибгина [китобларда] зикр этилган қиёсий ва зарурий қонунлар ёрдами билан била олади.
Агар у киши, худо унинг улуғлигини сақласин, шу маъжунлардан озгина еса ҳамда юқорида айтганимдек, сут ва меваларни яхши кўрганлиги сабабли [хилтларнинг] сасиб чиришидан мизожи исиса, бу нуқсонни [йўқотиш учун] табиб қуйидаги икки тадбирдан бирини қўллайди: чиришнинг зарарларидан амин бўлиш учун уни суриб чиқарадиган дориларни кўпроқ истеъмол қилади. Агар бу билан иш олдинга юрмаса, иссиқлик даражаси камроқ бўлган [маъжунларни] ишлатади ёки мен юқорида зикр этганим мураккаб таркибли ғизолар ва содда дорилар билан кифояланиб кучли маъжунларни бермайди. Хазинада гунафша мураббосини тайёрлаб қўйилсин. Қачонки [жинсий] аъзони жуда ҳам шилаб даволашни хоҳланса, юқоридаги маъжунлардан истаганини ейди. Агар шунда бир озгина иситмани сезилса, ушбу гунафшадан ўн дирҳам миқдорини олиб, унга бир дирҳам миқдорида турбид ва ярим дирҳам «дарахт пўкаги» қўшади, бу иккаласида гунафша мураббонинг ширинлигини босадиган хусусият йўқ. Кейин ундан хўплаб ичилади, агар у бир неча бор ични сурса, чиришнинг зараридан сақланилади. Агар ундан бошқа дорини хоҳланса, учта ёки бешта олхўрини олиб пўстини артилади ва бир дирҳам турбид ва ярим дирҳам «дарахт пўкаги» билан эзиб қориштирилади, агар ични сурса, шунинг ўзи кифоя.
Шу ёзганларим етарли ва қониқарлидир. Агар Аллоҳ улуғлагур [жанобнинг] раъйи олийлари айтиб ўтганларимни тўлатишни лозим топса, улуғ тангрининг хоҳиши билан тўлатишга шошиламан.
Шайх ар-раиснинг шаҳвоний қувватга бағишланган рисоласи тугади. Аллоҳ унинг қабрини салқин ва руҳини пок қилсин.
Аллоҳга шукурлар бўлсин.