Шәһәр-авылларыбызда ил өчен башын салган батырларга, күренекле кешеләргә куелган һәйкәлләр күп. Алар кешеләргә узган фаҗигале вакыйгаларны, аяусыз сугыш елларын искә төшереп торалар. Ләкин ул фаҗигаларны бөтен тирәнлеге белән бары тик кеше хәтере генә саклыйдыр.
Кендек каныбыз тамган, тәпи йөреп киткән, балачагыбыз һәм яшьлек елларыбыз узган ямьле Барҗы авылы юк инде. Аның урынында мәрхәмәтле авылдашыбыз Радик Гыйззәтуллин куйган истәлек ташы гына биредә 1598-1978 елларда авыл яшәгәнен искәртеп тора. Шулай да авылның гөрләп торган чагы барыбызның да хәтер түрендә. Бормаланып аккан Барҗы суы, аның ярларын каплаган бөдрә таллар, якындагы Иш буйлары, авыл урамнарын каплаган әрәмәлекләр инде без үскәндәге кебек булмаса да, туган авылның җире үк үзенә тарта. Тарихның төрле борылышларын, фаҗигале вакыйгаларын да, шатлыклы мизгелләрен дә 380 ел эчендә авылым күп кичергәндер. Биредәге урамнарда йөргәндә, җирсәп ераклардан кайткан авылдашларны еш очратып була. Кайлардан гына кайтмыйлар язмыш төрле җирләргә сипкән авылдашларыбыз! Хәтер йөртә кешене...
Әниемнең сеңлесе – 94 яшьлек Нәгыймэ апа Можга шәһәрендә яши. Аның белән ел саен туган җиребезне, үскән нигезләребезне сагынып, әти-әниләребез һәм әби-бабаларыбыз,туганнарыбыз рухына дога кылып, хатирәләрне яңартып кайтабыз. Туган нигезебез урынында яшел чирәмгә утырып, үткәннәрне искә төшерәбез.
Күпне күргән, яшьтән ачы югалтулар кичергән апамның хәтер сандыгында яшьлек истәлекләре аеруча ачык саклана.
- Әтием Шакир белән әнием Шәмсениса 7 балага гомер биреп, кадерләп исән–имин устерделәр, - дип сөйли башлый апам. - Бүгенгедәй истә сугышка кадәрге ул бәхетле бала чагым! Олы абыем Мулламөхәммәт үзенең гаиләсен корып, ике кыз бала устереп Бондюгта яши. 25 яшьлек Галимөхәммәт абыем Ижауга китеп заводта эшли башлады. 23 яшьлек Габдрахман абыем белән 22 яшьлек Гыйльмулла абыем авылда колхозда эшлилэр. Һәдия апам да Кичке таң егете Гыйззәтов Гали җизни белән гаилә корып, ике уллары туып, матур гына яшиләр. Синең әниең Фатыйма – 17 яшьлек җиткән кыз. Ә мин - 13 яшьлек кыз бала. Булганына шөкер итеп, алдагы бәхетле киләчәк турында хыялланып, сөенеп яшисе дә яшисе генә иде!
Ләкин кырык беренче елда безнең матур яшьлек өмет-хыялларыбыз чәлпәрәмә килде. Иң башта әтиебез авырып үлеп китте. Бу аяктан егардай кайгыга ияләшеп тә өлгермәдек, илгә кара афәт булып сугыш килде. Беренче көннәрдә үк авылдагы ике абыем бер көндә фронтка китте. Ут йотып алардан хәбәр көткәндә, Мулламөхәммәт абыйның да Бондюгтан сугышка алынуы билгеле булды. Галимөхәммәт абый хәрби заводта эшләсә дә, аны да калдырмадылар – кайтып әни белән саубуллаша да алмыйча, Ижаудан фронтка киткән. Кичке таңдагы Гали җизнине дә сугышка озаттык. Һәдия апам өч яшьлек һәм яңа туган сабыен кочып өзгәләнеп калды.
Әнкәмнең йөрәге ничек түзде икән? Мин әле балалыктан чыгып җитмәсәм дә, бу шомлы көннәрдә сугышның нинди куркыныч икәнен аңлап, абыйларымның исән булуын теләп яшәдем. Хат-хәбәрләре дә булмау бигрәк авыр, бары бер генә хат килде. Габдрахман һәм Гыйльмулла абыемнарга Суслонгердагы җәһәннәм аша да үтәргә туры килгән. Габдрахман абыемның бердәнбер хатындагы “Иртәгә сугышка керәбез, мин танк белән булам” дигән сүзләре генә хәтеремә уелып калды.
Апам уйланып тынып кала, кесәсеннән ак кулъяулыгын алып, яшьле күзләрен сөртеп ала.
-Дүртесе дә һәлак булды бит, бер ананың баһадирдай дүрт улы!.. Бишенчесе - кияве... Бишесенең берсе булса да исән кайтмады бит!
-Кайчан, кайда һәлак булулары турында белдегезме соң? – дип сорап куям мин, “Хәтер китабы”ннан биш туганымны да табып, кызыл каләм белән сызып билгеләп куйган булсам да.
-Безнең өчен иң авыр, дәһшәтле 1942нче елда бер-бер артлы кара кайгылы хәбәрләр килде. Бер май аенда гына да өч абыем үлгән. Ул хәсрәтле хатлар күз яшьләре белән чылана-чылана юылып беткәндер инде. Шәмсениса әбиеңә бер ел эчендә шулкадәр кайгыларны күтәрергә Аллаһ нинди сабырлыклар биргән? Сугышта ниләр генә күрмәгәннәр дә, кайларда ятып калганнардыр абыемнар?
-Әти дә сугыш мәхшәрендәге бер вакыйганы онытмады. Иптәше каты яраланып, “Су, су”,- дип тилмереп ята. Якында су юк инде, бомбалар шартлап торса да, әти су эзләп китә. Ниһаять табып, каскасына салып иптәше яткан җиргә шуышып килсә – нәкъ шул урында бомба чокыры... Су эзләп кенә исән калганмындыр дип сөйли иде.
-Әйе, шөкер, Габденур җизнигә , яраланып булса да, исән кайтып, Фатыйма апам белән тормыш корырга, сезне - өч кызны үстерергә Ходай насыйп итте. Ә бит авылда сугыш афәте кагылмаган бер генә гаилә дә булмады. Күпме бала ятим үсте, күпме хатыннар тол калды! Сезнең гаилә дүрт улын югалтты дип тормадылар, безне – кызларны да авыр урман эшенә җибәрделәр. Фатыйма апага 18 яшьтә алты ай буе коточкыч шартларда урман кисүдә эшләргә туры килде. Күпмедер вакыттан мине дә, яшем җитмәсә дә, урман кисүгә җибәрү исемлегенә керткәннәр. Бәхеткә, җыен вакытында кайбер мәрхәмәтле авылдашлар “монысын да җибәрмәскә кирәк инде, бигрәк яшь бит, Шәмсениса бөтенләй дә берүзе кала бит”, - диешкәч, исемлектән сыздылар. Хәер, соңыннан барыбер җибәрделәр... И, ул елларда күргән ачлык, ялангачлык, ятимлек-кимсенүләр, ачы кайгы-хәсрәтләр... Бүтән беркемгә дә күрергә язмасын!
Әйе, сугыш афәтләре башка кабатланмасын иде. Тарихның бу фаҗигале хәлләре кеше хәтереннән җуелмасын. Аналарның йөрәгенә мәңге төзәлмәс мондый яралар салынмасын. Күргәннәрнең хәтерендә сакланган истәлекләрне башкалар белән бүлешү - сугыш турында кисәтү булып яңгырасын.
Быел минем биш туганымның Ил азатлыгы өчен башларын салып һәлак булуларына нәкъ 80 ел була. Аларның да, тагын йөзләгән авылдашларымның да исемнәре Хәтер китабында да, Кичке таң авылы уртасындагы обелискта да уелып язылган. Алар безнең хәтердә! Бу язмам ил өчен корбан булганнарның рухына дога булып барсын иде.
Вәсимә Шакирова, Әгерҗе районы, Кичке таң авылы.
Присоединяйтесь к ОК, чтобы подписаться на группу и комментировать публикации.
Нет комментариев